Hangi kelimeleri önce öğrenmeli? Sıklık listeleri

Merak sorusu

Ali Usta, Gaziantep'te babasından kalan baklava dükkânını işletiyor. Yazın dükkâna her gün yabancı turistler geliyor ve Ali Usta onlarla konuşmak istiyor. Bir kitapçıdan kalın bir İngilizce sözlük alıyor ve her akşam A harfinden başlayıp sözcük ezberlemeye karar veriyor.

Üçüncü akşam defterinde şu sözcükler var: "abandon", "abbey", "abdomen", "abolish". Ertesi gün bir turist dükkâna girip bir şey soruyor ve Ali Usta ezberlediği sözcüklerin hiçbirini duymuyor. Turistin cümlesinde ise çok kısa, çok basit sözcükler var: "How much is this?" Sözlükteki on binlerce sözcüğün hangisinden başlamak gerekir?

Anlatım

Bütün sözcükler eşit değil

Bir dilde bazı sözcükler çok sık, bazıları çok seyrek kullanılır. "The" "dı" sözcüğü neredeyse her İngilizce cümlede vardır; "abolish" "ıbolış" yani kaldırmak ise bir gazete sayfasında bile belki bir kez geçer. Bu yüzden sözcük öğrenmenin en akıllı yolu, sık kullanılanlardan başlamaktır. Az sayıda sık sözcük, okuduğun ve duyduğun metnin büyük bölümünü oluşturur.

Bu fikri somut hâle getiren listelere sıklık listesi denir. Araştırmacılar milyonlarca sözcüklük metin toplar, hangi sözcüğün kaç kez geçtiğini sayar ve en sık olanları bir liste hâline getirir.

İki tanınmış liste

İkinci dil öğrenenler için hazırlanmış tanınmış listelerden biri New General Service List, kısaca NGSL'dir. Listenin 1.2 sürümü 2.809 sözcükten oluşur ve listeyi hazırlayanlara göre genel İngilizce metinlerin ortalama yüzde 92'sini kapsar. Yani sıradan bir İngilizce metindeki her yüz sözcüğün yaklaşık doksan ikisi bu listededir.

Bir başka tanınmış liste Oxford 3000'dir. Oxford'un açıklamasına göre bu liste, iki milyardan fazla sözcüklük bir derlemde ne kadar sık geçtiklerine ve öğrenenler için ne kadar önemli olduklarına bakılarak seçilmiş 3.000 temel sözcükten oluşur. Her sözcük A1 ile B2 arasındaki bir seviyeyle eşleştirilmiştir; böylece bir sözcüğün hangi seviyede öğrenilmesi gerektiği de görülür.

Yüzde 92 ne demek, ne demek değil

Yüzde 92 kapsama büyük bir rakamdır, ama dikkatli okumak gerekir. Bir metnin yüzde 92'sini tanımak, metnin yüzde 92'sini anlamak demek değildir. Geriye kalan yüzde sekiz, çoğu zaman cümlenin en önemli sözcüğüdür. Ali Usta için bu sözcük "pistachio" "pistaşiyo", yani fıstıktır. Hiçbir genel listede en üstte yer almaz, ama onun dükkânında her gün söylenir.

Bu yüzden akıllı bir yol iki parçalıdır. Önce genel bir sıklık listesinin en sık sözcükleri öğrenilir; bunlar her konuşmada işe yarar. Sonra kişinin kendi işine, kendi hayatına ait sözcükler eklenir.

Bu cümledeki dört sözcüğün dördü de çok sık kullanılan sözcüklerdir: "how" "hav", "much" "maç", "is" "iz", "this" "dis". Ali Usta'nın sözlükte A harfinde aradığı hiçbir sözcük bu cümlede yok.

Kendi listeni kurmak

Bir sözcüğü öğrenmeden önce kendine iki soru sorabilirsin: Bu sözcük sık kullanılan sözcüklerden biri mi? Değilse, benim hayatımda sık geçiyor mu? İki sorunun cevabı da hayırsa, o sözcük şimdilik bekleyebilir. Ali Usta için "abandon" bekleyebilir, ama "box" "boks" yani kutu, "kilo" "kilo" ve "fresh" "freş" yani taze hemen öğrenilmelidir.

Bu cümledeki sözcüklerin çoğu sık sözcüklerdir; "box" ve "fresh" ise Ali Usta'nın kendi işinin sözcükleridir. İki listenin buluştuğu yer, onun gerçek ihtiyacıdır.

Türkçe köprüsü

Türkçede de aynı durum vardır. "Bir", "ve", "bu", "de" gibi küçük sözcükler her Türkçe cümlede karşına çıkar; "müstahzar" ya da "ihtiva" gibi sözcükler ise çok seyrek kullanılır. Türkçe öğrenen bir yabancıya önce "ihtiva etmek" değil, "var" ve "yok" öğretilir. İngilizce öğrenirken de aynı mantık geçerlidir.

Türkiye'de birçok kişi İngilizceye kalın bir sözlükle ya da harf sırasıyla dizilmiş bir sözcük kitabıyla başlar. Bu yol emek ister ama sık sözcüklere ulaşmayı geciktirir. Sıklık listesi, aynı emeği en çok işe yarayacak sözcüklere yönlendirir.

Gerçek hayattan örnekler

Ali Usta'nın torunu ona internetten bir sıklık listesi buluyor. Ali Usta sözlüğü rafa kaldırıyor ve listenin en sık sözcüklerinden başlıyor. Her sözcüğün yanına dükkânda kullanabileceği bir cümle yazıyor: "this" "dis" için "This is fresh", "how" "hav" için "How many boxes?"

Bir de kendi listesini yapıyor: dükkânda en çok söyleyeceği yirmi sözcük, "pistachio", "walnut" "volnat", "box", "kilo", "fresh", "sweet" "suiit". İki hafta sonra bir turist "How much is a kilo?" diye soruyor ve Ali Usta her sözcüğü tanıyor. Cevabı da hazır: "This one is with pistachio. Try one, please!"

Sık yapılan hata

Bir başka tuzak, yüzde 92 kapsamayı yüzde 92 anlama sanmaktır. Kalan küçük kısım çoğu zaman en önemli sözcüğü taşır; bu yüzden kendi alanının sözcükleri de listeye eklenir.

Mini alıştırma

1. Sıklık listesi nedir?
2. NGSL 1.2 kaç sözcükten oluşur ve genel İngilizce metinlerin ortalama ne kadarını kapsar?
3. Oxford 3000'in sözcükleri hangi iki ölçüte göre seçilmiştir?
4. Yüzde 92 kapsama neden yüzde 92 anlama demek değildir?
5. Bir sözcüğü öğrenmeden önce kendine hangi iki soruyu sorabilirsin?

Cevaplar

1. Büyük metin derlemlerinde sözcüklerin ne kadar sık geçtiği sayılarak hazırlanan, en sık sözcükleri sıralayan liste.
2. 2.809 sözcükten; listeyi hazırlayanlara göre ortalama yüzde 92'sini.
3. Derlemdeki sıklıklarına ve öğrenenler için önemlerine.
4. Kalan küçük kısım çoğu zaman cümlenin en önemli sözcüğünü taşır.
5. Bu sözcük sık kullanılan sözcüklerden biri mi? Değilse, benim hayatımda sık geçiyor mu?

Sesli tekrar görevi

Sonra kendi hayatından en sık kullanacağın beş sözcüğü düşün; işin, evin ya da hobin olabilir. Her birini bir sözlükte bul, okunuşunu dinle ve sesli söyle. Ardından her biriyle çok kısa bir cümle kur: "This is my…", "I like…", "Where is the…?"

Özet kartı

1. Bütün sözcükler eşit değildir; az sayıda sık sözcük metnin büyük bölümünü oluşturur.
2. Sıklık listesi, büyük derlemlerde sözcükleri sayarak en sık olanları sıralar.
3. NGSL 1.2: 2.809 sözcük, genel İngilizce metinlerin ortalama yüzde 92'si.
4. Oxford 3000: sıklık ve öğrenen için önem ölçütüyle seçilmiş 3.000 temel sözcük, A1–B2 seviyeleriyle eşlenmiş.
5. Yüzde 92 kapsama, yüzde 92 anlama değildir; kalan kısım çoğu zaman en önemli sözcüktür.
6. Önce sık sözcükler, sonra kendi hayatının ve işinin sözcükleri.

Sonraki derse köprü

Ali Usta sıklık listesinin ilk sayfasına bakınca şaşırıyor: en üstteki sözcüklerin çoğu "the", "and", "of", "to" gibi minicik sözcükler. "Baklava", "turist" ya da "para" gibi anlamlı sözcükler nerede? En sık sözcüklerin neden çoğunlukla bu küçük sözcükler olduğu sıradaki dersin konusu.