Vakayı meslektaşa aktarmak

Merak sorusu

Temmuzun ortasında Dr Elif'in muayenehanesine otuzlu yaşlarında Danimarkalı bir turist, Ms Olsen, eşinin yardımıyla geliyor. Kayalıklarda yürürken düşmüş; sağ bileği şiş, eşyaları kavrayamıyor ve ağrı saatler içinde artmış. Elif hastanın bir hastanede görüntülenmesi ve bir uzman tarafından değerlendirilmesi gerektiğine karar veriyor. Hastanenin İngilizce konuşan nöbetçi uzmanını arıyor.

Telefon açılır açılmaz Elif anlatmaya başlıyor: düşüşü, hastanın tatilini, ağrının saatini, eşinin söylediklerini. İki dakika sonra hattın öbür ucundaki ses kibarca araya giriyor: "Sorry, doctor, what exactly are you asking me to do?" Bir vakayı bir meslektaşa, onun zamanını almadan ve hiçbir şeyi atlamadan nasıl aktarırsın?

Anlatım

Hastaya konuşmak, meslektaşa konuşmak

Önceki derslerde hastayla konuşmanın gündelik dilini çalıştık. Bir meslektaşa vaka aktarırken dil tersine döner: kısa, düzenli ve teknik terimlerle dolu. Meslektaş hastayı görmemiştir; ne olduğunu, neden aradığını ve ondan ne istendiğini birkaç cümlede anlamak zorundadır. Elif'in ilk denemesi bir hikâyeydi; meslektaşı ise bir rapor bekliyordu.

Dört parçalı bir çerçeve

Sağlık ekiplerinde bu tür aktarımlar için yaygın olarak kullanılan bir çerçeve vardır: SBAR. Kısaltma dört parçayı sırayla adlandırır. Situation, yani durum: sorunun kısa bir ifadesi. Background, yani arka plan: duruma ilişkin kısa ve gerekli bilgiler. Assessment, yani değerlendirme: ne bulduğun ve ne düşündüğün. Recommendation, yani öneri ya da istek: karşı taraftan ne istediğin.

Çerçevenin gücü sırasındadır. Dinleyen kişi ilk cümlede neyle karşı karşıya olduğunu, son cümlede kendisinden ne beklendiğini öğrenir. Elif'in ilk denemesinde ise istek hiç gelmemişti.

Önce kim, nereden, kim için

Aramanın ilk saniyeleri tanıtmaya ayrılır: kim aradığını, nereden aradığını ve hangi hasta için aradığını söylemek. Doğru kişiyle konuştuğundan emin olmak da bu aşamanın parçasıdır: "Am I speaking to the orthopaedic registrar on call?" Ardından durum tek cümleyle verilir.

Arka plan ve değerlendirme: yalnızca gerekenler

Arka plan bölümü hastanın bütün hikâyesi değildir; yalnızca durumu anlamak için gerekenlerdir: ne zaman ve nasıl oldu, önemli bir sağlık geçmişi, kullandığı ilaçlar ve alerjiler. Tatil ayrıntıları, eşin yorumları ve sıranın hikâyesi dışarıda kalır.

Değerlendirme ise hekimin kendi bulgusunu ve düşüncesini söylediği yerdir. Bulgular nesnel ve kısa verilir; yorum açıkça yorum olarak işaretlenir: "On examination…", "I'm concerned that…", "I can't rule out…". Bir bulgu kesin değilse bu da söylenir; meslektaş eksik bilgiyi tahmin etmek zorunda kalmamalıdır.

İstek: açık ve tek cümlede

Son parça, aramanın nedenidir. Bir öneri ya da istek, hangi eylemin ne zaman beklendiğini açıkça söyler: "Could you see her in the emergency department this afternoon?", "I'd like to refer her for an X-ray and a specialist opinion today." Belirsiz bir istek, "Maybe someone could have a look at some point?", meslektaşı karar vermek zorunda bırakır.

Okuyarak doğrulamak ve kapanış

Telefon aktarımlarında bir yanlış anlama ciddi sonuçlar doğurabilir. Bu yüzden önemli bilgiler, özellikle sayılar, adlar ve saatler, karşı tarafça tekrar edilir ya da aktaran tarafından doğrulanır: "Can I just confirm: she should come to the emergency department at three, and ask for you by name?" Kapanış, bir sonraki adımı ve kimin ne yapacağını netleştirir. Hasta bilgisinin paylaşılmasında da ölçülü olmak gerekir: yalnızca bakım için gerekli olan bilgi, hastanın bilgisi ve onayıyla aktarılır.

Türkçe köprüsü

Türkçe vaka aktarımlarında hekimler çoğu zaman olayı kronolojik sırayla anlatır: "Hasta sabah düşmüş, sonra otele dönmüş, sonra…" Bu anlatım bir meslektaş için yorucudur, çünkü aramanın amacı ancak sonda belli olur. İngilizce aktarımda sıra tersine döner: önce durum ve istek ortaya konur, ayrıntılar onları desteklemek için gelir.

Hiyerarşi de bir rol oynar. Türkiye'de bir aile hekiminin hastanedeki bir uzmandan bir şey isterken çok dolaylı konuşması, isteğini neredeyse söylememesi görülebilir. SBAR'ın son parçası tam olarak bu çekingenliği kırmak için vardır: istek açıkça söylenir, karar yine karşı tarafa aittir. "Could you see her this afternoon?" bir emir değil, açık bir ricadır.

Gerçek hayattan örnekler

Elif ikinci aramasını çerçeveye göre yapıyor. Önce kendini ve hastayı tanıtıyor, durumu tek cümleyle söylüyor. Arka planda yalnızca düşmenin saatini, önemli bir sağlık sorunu olmadığını ve bir ilaç alerjisi bulunmadığını aktarıyor. Bulgularını kısa ve nesnel veriyor, kaygısını ayrıca belirtiyor ve son cümlede isteğini söylüyor: hastanın bugün görüntülenmesini ve değerlendirilmesini.

Uzman otuz saniye içinde cevap veriyor ve hastayı saat üçte acil servise çağırıyor. Elif saati ve uzmanın adını tekrar ederek doğruluyor, kısa bir mektup yazıyor ve Ms Olsen'a nereye, ne zaman gideceğini anlatıyor. Ertesi gün hastaneden kısa bir not geliyor: hasta değerlendirilmiş ve tedavisi başlamış; not, aktarımın açık olduğu için teşekkürle bitiyor.

Sık yapılan hata

Önemli bilgileri doğrulamadan kapatmak da sık görülür. Saat, yer ve ad gibi bilgiler, telefonu kapatmadan önce tekrar edilmelidir.

Mini alıştırma

1. SBAR'ın dört parçası nedir?
2. Bir meslektaşla konuşmanın dili hastayla konuşmanın dilinden nasıl ayrılır?
3. Arka plan bölümüne neler girer, neler girmez?
4. Değerlendirme bölümünde bulgu ile yorum nasıl ayrılır?
5. Telefon aktarımının sonunda neden önemli bilgiler tekrar edilir?

Cevaplar

1. Situation, Background, Assessment ve Recommendation.
2. Kısa, düzenli ve teknik terimlerle; meslektaş hastayı görmemiştir ve amacı hemen anlamalıdır.
3. Durumu anlamak için gereken bilgiler girer: ne zaman ve nasıl oldu, önemli sağlık geçmişi, ilaçlar ve alerjiler; ilgisiz ayrıntılar girmez.
4. Bulgular nesnel ve kısa verilir; yorum I'm concerned that… ya da I can't rule out… gibi kalıplarla açıkça işaretlenir.
5. Telefonda bir yanlış anlama ciddi sonuçlar doğurabilir; sayılar, adlar ve saatler doğrulanmalıdır.

Sesli tekrar görevi

Sonra karşı tarafın bir cevabını hayal et ve doğrulama cümlesini yüksek sesle kur: "Can I just confirm:…?" Dört parçayı bir dakikanın altında bitirmeye çalış.

Özet kartı

1. Meslektaşa aktarım kısa, düzenli ve tekniktir; hastayla konuşmanın tersi.
2. SBAR: Situation, Background, Assessment, Recommendation.
3. Başta kim, nereden, kim için; durum tek cümlede.
4. Arka plan yalnızca gerekeni taşır; bulgu ile yorum ayrı söylenir.
5. İstek açık ve tek cümlede: Could you see her this afternoon?
6. Önemli bilgileri doğrula: Can I just confirm…?; yalnızca gerekli bilgi, hastanın onayıyla paylaşılır.

Sonraki derse köprü

Sağlık bölümü burada bitiyor; mesleki parkur şimdi bir hukuk bürosuna geçiyor. İstanbul'da bir hukuk bürosunda çalışan genç avukat Deniz Yalçın, ilk kez yabancı bir şirketin gönderdiği İngilizce bir sözleşme taslağını okuyor. Sözcüklerin çoğunu tanıyor, ama cümleler uzun, eski kalıplarla dolu ve "hereinafter", "notwithstanding" gibi sözcükler gündelik İngilizcede hiç karşısına çıkmamış. Hukuk İngilizcesinin neden ayrı bir dil gibi okunduğu, sıradaki dersin sorusu.