Sözleşme dili: shall, may, must

Merak sorusu

Deniz lisans taslağının yükümlülükler bölümünü okurken bir şey fark ediyor. Madde 4.1'de "The Licensee shall pay the fees within thirty days", madde 4.3'te "The Licensee must notify the Licensor of any security breach", madde 6.2'de ise "The Licensor may terminate this Agreement" yazıyor. Bir de madde 7'de "The Licensee may not sublicense the Software" var.

Selin Hanım ona bir soru soruyor: "Shall ile must aynı şey mi? Madde 6.2'de Lisans Veren sözleşmeyi feshetmek zorunda mı, yoksa feshedebilir mi?" Deniz'in gündelik İngilizcesinde "shall" neredeyse hiç geçmiyor. Bu küçük fiiller bir sözleşmede neden bu kadar büyük bir yük taşıyor?

Anlatım

Sınırı yeniden çizmek

Burada sözleşmelerdeki kip fiillerinin dilini inceliyoruz ve anlatılanlar hukuki danışmanlık değildir. Bir fiilin belirli bir sözleşmede nasıl yorumlanacağı, sözleşmenin tabi olduğu hukuka ve metnin bütününe bağlıdır; o yorumu yapmak yetkin bir hukukçunun işidir. Örnek maddeler kurgudur.

Gündelik dilden sözleşmeye

Zorunluluk bildiren fiilleri Ders EN2.26 tanıtmış, olumsuz biçimlerinin birbirine nasıl zıt düştüğünü de Ders EN2.27 göstermişti. Sözleşme dili bu fiillerin bir kısmını korur, bir kısmına yenilerini ekler ve hepsine gündelik dilden daha keskin görevler verir. Bir sözleşme maddesinin ilk sorusu her zaman aynıdır: bu cümle bir yükümlülük mü, bir yasak mı, yoksa bir hak mı kuruyor?

Shall: geleneksel yükümlülük

Geleneksel İngilizce sözleşmelerde "shall", bir tarafa yükümlülük yüklemek için en sık kullanılan fiildir: "The Licensee shall pay the fees within thirty days" cümlesi, Lisans Alan'ın ödeme yapmakla yükümlü olduğunu anlatmak için yazılmıştır. Olumsuz biçimi "shall not" ise bir yasak kurar: "The Licensee shall not reverse engineer the Software."

Ama "shall" tartışmalı bir fiildir. ABD'nin federal sade dil rehberi, yükümlülük kurmak için "shall" yerine "must" kullanılmasını önerir. Rehbere göre "shall" belirsizdir ve gündelik konuşmada nadiren geçer. Rehberin aktardığı görüşe göre hukukçular "shall"ı yükümlülük dışında da kullandıkları için fiil sabit bir anlam taşımaz ve yorum anlaşmazlıklarına yol açar.

Must ve will: daha yeni taslaklarda

Sade dille yazılmış sözleşmelerde yükümlülük çoğu zaman "must" ile kurulur. Bazı taslaklarda "will" de aynı işi görür.

Asıl tehlike başka yerdedir: aynı sözleşmede bu fiillerin karışık kullanılması. Bir madde "shall", bir başkası "must", üçüncüsü "will" derse, okur aralarında bir fark olup olmadığını sorar. Deniz'in taslağında madde 4.1 ile 4.3 arasındaki fark tam olarak böyle bir soruya yol açıyor.

May: bir hak, bir zorunluluk değil

"May" bir yükümlülük değil, bir yetki ya da izin kurar. "The Licensor may terminate this Agreement" cümlesi, Lisans Veren'in sözleşmeyi feshetme hakkı olduğunu söyler; feshetmek zorunda olduğunu söylemez. Selin Hanım'ın sorusunun cevabı budur: madde 6.2 bir seçenek tanır.

"May not" ise dikkat ister. Gündelik dilde "may not" bir olasılık da anlatabilir: "It may not rain." Sözleşmede ise genellikle bir yasaktır: "The Licensee may not sublicense the Software" cümlesi alt lisans vermenin yasak olduğunu söyler.

Yasak ile serbestlik: aynı tuzak, daha yüksek bedel

Gündelik konuşmadaki yasak ile serbestlik ayrımını biliyorsun. Sözleşmede bu farkın karşılığı "shall not" ya da "must not" ile "is not required to" arasındadır. "The Licensee shall not disclose the source code" bir yasaktır. "The Licensee is not required to disclose the source code" ise yalnızca bir zorunluluğun olmadığını söyler. İki cümle arasındaki fark bir sözleşmede çok farklı sonuçlar doğurabilir.

Türkçe köprüsü

Türkçe sözleşmelerde bu fiillerin karşılıkları tanıdıktır. "Lisans Alan ödeyecektir" cümlesindeki "-ecektir" eki, İngilizce "shall" gibi bir yükümlülük anlatmak için kullanılır. "Feshedebilir" bir yetki, "zorundadır" ya da "yükümlüdür" açık bir yükümlülük, "yapamaz" ise bir yasak kurar. Türkçe metinlerde de aynı belirsizlik yaşanabilir: "-ecektir" bir yükümlülük mü, bir gelecek beyanı mı?

Çeviri sırasında en sık yapılan hata, Türkçedeki "-ebilir" ekini her zaman "may" ile, "-ecektir" ekini her zaman "will" ile karşılamaktır. Oysa çevirmen önce cümlenin görevine bakar: yükümlülük mü, yetki mi, yasak mı? Fiil bu göreve göre seçilir ve sözleşme boyunca aynı görev için aynı fiil kullanılır.

Gerçek hayattan örnekler

Deniz taslaktaki her yükümlülük, yetki ve yasak cümlesini bir listeye çıkarıyor. "Shall" ile kurulan on bir yükümlülük, "must" ile kurulan iki yükümlülük ve "will" ile kurulan bir cümle buluyor. "May" ile kurulan dört yetkiden birinin, madde 7'deki "may not" cümlesinin, aslında bir yasak olduğunu not ediyor.

Selin Hanım listeye bakınca karşı tarafa bir soru yazılmasını istiyor: "must" ile kurulan iki madde, "shall" ile kurulanlardan farklı bir yükümlülük mü anlatıyor, yoksa yalnızca yazım tutarsızlığı mı? Karşı tarafın avukatı ertesi gün cevap veriyor: bir tutarsızlık; taslağın bir sonraki sürümünde bütün yükümlülükler "shall" ile yazılacak. Deniz bir ders çıkarıyor: fiilin kendisinden çok, tutarlılığı soru sorduruyor.

Sık yapılan hata

Bir başka tuzak, aynı sözleşmede yükümlülük için shall, must ve will fiillerini karışık kullanmaktır. Okur ister istemez bir anlam farkı arar.

Mini alıştırma

1. Geleneksel sözleşmelerde "shall" ve "shall not" ne kurar?
2. ABD'nin federal sade dil rehberi yükümlülük için hangi fiili önerir ve neden?
3. "The Licensor may terminate this Agreement" Lisans Veren'e bir yükümlülük mü yükler?
4. Sözleşmede "may not" genellikle ne anlama gelir?
5. "Shall not disclose" ile "is not required to disclose" arasındaki fark nedir?

Cevaplar

1. Shall bir yükümlülük, shall not bir yasak kurar.
2. Must; shall belirsiz bulunur ve gündelik konuşmada nadiren geçer.
3. Hayır; bir yetki tanır, feshetmek zorunda değildir.
4. Bir yasak: The Licensee may not sublicense the Software.
5. İlki bir yasaktır, ikincisi yalnızca bir zorunluluğun olmadığını söyler.

Sesli tekrar görevi

Sonra aynı yükümlülüğü sade dille söyle: "The Tenant must…". Ardından bir "may not" cümlesi kur ve yüksek sesle sor: bu bir olasılık mı, bir yasak mı? Her maddenin görevini Türkçe olarak da tek sözcükle söyle: yükümlülük, yasak, yetki, serbestlik.

Özet kartı

1. Ders dili öğretir; bir fiilin somut bir sözleşmede ne anlama geldiğine o sözleşmeyi inceleyen hukukçu karar verir.
2. Her maddenin ilk sorusu: yükümlülük mü, yasak mı, hak mı?
3. Shall geleneksel yükümlülük, shall not yasak; federal sade dil rehberi yükümlülük için must önerir.
4. May bir hak ya da izin kurar, zorunluluk değil; sözleşmede may not genellikle bir yasaktır.
5. Shall not ya da must not yasak; is not required to yalnızca zorunluluğun yokluğu.
6. Aynı görev için aynı fiil: karışık kullanım soru sordurur.

Sonraki derse köprü

Karşı tarafın gönderdiği yeni taslakta Deniz'in dikkatini çeken bir sözcük daha var: "consideration". Deniz bu sözcüğü gündelik İngilizceden "değerlendirme" ya da "nezaket" anlamında biliyor, ama cümleye bu anlamlarla bakınca madde anlamsızlaşıyor. Gündelik İngilizcede tanıdık olan ama hukukta bambaşka bir şey anlatan sözcükler ve Türkçede benzer görünen ama farklı anlama gelen terimler sıradaki dersin konusu.