Temkinli dil: iddiayı yumuşatmak (hedging)

Merak sorusu

Danışmanının "substantial" sözcüğüne koyduğu soru işaretinden sonra Mert taslağını baştan sona temkinli sözcüklerle dolduruyor. Ölçüm sonuçlarını bile böyle yazıyor: "The two methods may have produced different wall temperatures." Oysa iki yöntem aynı test bölümünde gerçekten farklı sonuçlar verdi; bunu kendi gözüyle ölçtü.

Danışmanı bu kez ters yönde bir not yazıyor: "You measured this. Why 'may'?" Mert kafası karışmış hâlde Sofie'ye soruyor: bir yerde fazla iddialı, bir yerde fazla çekingen. Temkin sözcüğü cümlenin neresine, metnin hangi bölümüne aittir?

Anlatım

Seviye dersinden bir adım ileri

Temkin araçlarını, yani "may", "suggest", "appear to", "arguably", "most" gibi sözcükleri, aşırı temkinin tehlikesini ve "clearly" gibi güçlendiricilerle dengeyi Ders EN5.8'de ayrıntılı olarak görmüştük. Orada soru "nasıl yumuşatılır?" idi. Araştırma metninde soru başkadır: neyi yumuşatırsın, neyi yumuşatmazsın? Cevap, iddianın kanıttan ne kadar uzağa gittiğine bağlıdır.

İddia merdiveni

Bir araştırmacının cümleleri bir merdivenin basamakları gibi düşünülebilir. İlk basamak gözlemdir: ölçtüğün, saydığın, gördüğün şey. İkinci basamak yorumdur: gözlemin ne anlama geldiği. Üçüncü basamak genellemedir: bulgunun senin örneklemin dışında da geçerli olup olmadığı. En üst basamak nedenselliktir: bir şeyin bir başka şeye yol açtığı iddiası. Her basamak, kanıttan bir adım daha uzaklaşır ve bir adım daha fazla temkin ister.

İlk basamakta temkine gerek yoktur. Mert'in ölçtüğü bir fark, bir olgudur ve düz söylenir. Temkini gözleme eklemek, okura ölçümüne güvenmediğini söyler.

Temkin, yorumla birlikte gelir. Farkın nedeni ölçülmedi; o yüzden yorum cümlesi bir olasılık olarak kurulur. Genelleme ve nedensellik basamaklarında ise temkin hem sözcükle hem de kapsamla yapılır.

Kapsam: sözcükten daha güçlü bir temkin

Araştırma metninde en etkili temkin çoğu zaman bir sözcük değil, bir sınırdır. "Under the conditions tested", "within the range of flow rates studied", "at Reynolds numbers below 500" gibi kalıplar iddiayı yumuşatmaz, onu tam olarak kanıtın kapsadığı alana yerleştirir. Danışmanın "substantial" sorusunun cevabı da buradaydı: Mert'in verisi bütün literatür hakkında değil, kendi test bölümü hakkında bir şey söylüyordu.

Bu cümlede gözlem düz, kapsam açık, genelleme ise "suggests" ve "may" ile işaretli. "Substantial" sözcüğü yok olmadı; yerini ölçülebilir bir sayı aldı.

İlişki ve neden

Merdivenin en üst basamağında sık yapılan bir sıçrama vardır: iki şeyin birlikte değiştiğini görüp birinin ötekine yol açtığını söylemek. "Is associated with", "is correlated with" ve "coincides with" bir ilişkiyi, "causes", "leads to" ve "results in" ise bir nedeni anlatır. Deney düzeneği yalnızca bir ilişkiyi gösterebiliyorsa, neden fiilleri kullanılmaz; kullanılacaksa, yorumun bir olasılık olduğu açıkça söylenir. "Significant" sözcüğünün istatistiksel anlamına da aynı dikkat gerekir: bir istatistik testi yapılmadıysa "significant" yerine "considerable" ya da "notable" daha dürüsttür.

Makalenin haritası

Temkin, makalenin her bölümüne eşit dağılmaz. Yöntem ve bulgular bölümleri neyin yapıldığını ve neyin ölçüldüğünü anlatır; burada dil düz ve kesindir. Tartışma bölümü yorumun, genellemenin ve olası nedenlerin yeridir; temkinin en yoğun olduğu yer burasıdır. Sonuç ve özet, bulguları en kısa biçimde ama kapsamıyla birlikte verir. Sınırlılıklar bölümü ise temkinin açıkça adlandırıldığı yerdir: "A limitation of this study is that…"

Türkçe köprüsü

Türkçe akademik yazıda "-dığı düşünülmektedir" ve "-diği söylenebilir" gibi kalıplar, Ders EN5.8'de konuştuğumuz gibi, temkinin yerleşik araçlarıdır. Ama bu kalıplar bazen alışkanlıkla, ölçülmüş bulguların üstüne de yerleştirilir: "Sıcaklığın arttığı görülmektedir" cümlesi, ölçülmüş bir artışı bir izlenim gibi sunar. İngilizceye aynı alışkanlıkla taşınınca "It is seen that the temperature increased" ya da Mert'in "may have produced" cümlesi ortaya çıkar.

Kural iki dilde de aynıdır, ama İngilizce okur bunu daha keskin fark eder: ölçtüğünü söyle, yorumladığını tartış. "Sıcaklık arttı" bir bulgudur; "Bu artış duvar iletiminden kaynaklanıyor olabilir" bir yorumdur.

Gerçek hayattan örnekler

Mert taslağını yeniden okurken her cümlenin yanına küçük bir harf koyuyor: gözlem için G, yorum için Y, genelleme için Ge, neden için N. Bulgular bölümündeki G cümlelerinden bütün "may" sözcüklerini siliyor. Tartışma bölümündeki iki N cümlesini ise "is associated with" kalıbına çeviriyor, çünkü deney yalnızca birlikte değişimi gösteriyordu.

Özetin son cümlesinde ise "substantial" yerine kendi sayısını ve kapsamını yazıyor. Danışmanı taslağı geri gönderirken yalnızca bir not var: "Now every claim is the size of its evidence."

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata ters yöndedir: bir ilişkiyi bir neden gibi sunmak. "Higher flow rates cause measurement errors" cümlesi, yalnızca iki şeyin birlikte arttığını gösteren bir veriden çıkarılamaz.

Mini alıştırma

1. İddia merdiveninin dört basamağı nelerdir?
2. Hangi basamakta temkine gerek yoktur ve neden?
3. "Under the conditions tested" gibi bir kalıp iddiaya ne yapar?
4. "Is associated with" ile "causes" arasındaki fark nedir?
5. Bir makalede temkinin en yoğun olduğu bölüm hangisidir?

Cevaplar

1. Gözlem, yorum, genelleme ve nedensellik.
2. Gözlem basamağında; ölçülen şey bir olgudur ve düz söylenir.
3. İddiayı yumuşatmaz, onu kanıtın kapsadığı alana yerleştirir.
4. İlki iki şeyin birlikte değiştiğini, ikincisi birinin ötekine yol açtığını söyler.
5. Tartışma bölümü.

Sesli tekrar görevi

Sonra aynı bulguyu bir kapsam kalıbıyla yeniden söyle: "Under the conditions tested…" ya da "Within the range studied…". Kapsamın, bir temkin sözcüğünden daha net bir sınır çizdiğini kulağınla duy.

Özet kartı

1. Soru "nasıl yumuşatılır" değil, "neyi yumuşatırsın"dır.
2. İddia merdiveni: gözlem, yorum, genelleme, nedensellik; her basamak daha fazla temkin ister.
3. Ölçtüğünü düz söyle; temkini yoruma ekle.
4. Kapsam kalıpları: under the conditions tested, within the range studied.
5. İlişki ile neden ayrıdır: associated with ile causes aynı şey değildir; istatistik yoksa significant yerine considerable.
6. Harita: yöntem ve bulgular düz, tartışma temkinli, sınırlılıklar açık.

Sonraki derse köprü

Mert'in iddiaları artık kanıtıyla aynı boyda. Ama Sofie taslağı okuyunca bir itiraz yöneltiyor: kızılötesi ölçümün kendisi de bir hata payı taşımıyor mu? Belki fark yöntemden değil, kalibrasyondan geliyordur. Mert bu itirazı görmezden mi gelmeli, yoksa metnin içinde ona cevap mı vermeli? Bir iddiayı bir karşı argümana karşı savunmak, bir sonraki adım.