İntihal nedir, nasıl önlenir

Merak sorusu

Mert tez önerisini teslim etmeden önce bir kez daha okuyor ve iki paragrafta duraksıyor. İlki, Türkiye'de lisans son sınıfta ortak yazarı olduğu ve bir konferans kitapçığında yayımlanan bildiriden geliyor; kendi cümleleri olduğu için olduğu gibi aktarmış. İkincisi, deney düzeneğini anlatan bir paragraf: "The test section was insulated to minimise heat losses to the surroundings." Bu cümlenin neredeyse aynısını okuduğu makalelerin yarısında görmüştü.

Sofie'nin geçen haftaki uyarısı aklında: üniversite her tezi bir benzerlik denetiminden geçiriyor. Kendi yazdığı bir metni yeniden kullanmak intihal sayılır mı? Herkesin kullandığı bir yöntem cümlesi de mi sorun?

Anlatım

Tanım: kimin emeği, kimin adına

APA'nın tanımına göre intihal, başkasının sözcüklerini, fikirlerini ya da görsellerini kendininmiş gibi sunmaktır. Bu tanımda iki nokta önemlidir. İlki, intihal yalnızca sözcüklerle sınırlı değildir: kaynak göstermeden kullanılan bir fikir, bir yöntem tasarımı ya da bir şekil de intihaldir. İkincisi, APA'ya göre kasıtlı da olsa kasıtsız da olsa intihal akademik etiği ihlal eder. Notlarını karıştırdığı için bir yazarın cümlesini kendi cümlesi sanan öğrenci de intihal yapmış olur.

ABD'de kamu fonuyla yürütülen araştırmalar için geçerli yönetmelik de benzer bir tanım verir: başkasının fikirlerini, süreçlerini, sonuçlarını ya da sözcüklerini, uygun biçimde hakkını vermeden sahiplenmek. Yönetmelik iki sınır da çizer. Okuru yazarın katkısı konusunda yanıltan, kaynaksız ve birebir ya da neredeyse birebir kopyalanmış cümleler intihaldir. Buna karşılık yaygın bir yöntemi anlatan, aynı ya da neredeyse aynı kısa ifadelerin sınırlı kullanımı intihal sayılmaz.

Mert'in ikinci sorusunun cevabı buradadır. Deney düzeneğini anlatan, alanda herkesin kullandığı kısa bir yöntem cümlesi tek başına intihal değildir. Ama bir makalenin yöntem bölümünü paragraf paragraf aktarmak, bu sınırın çok ötesindedir.

İntihalin biçimleri

En kolay tanınan biçim, kaynaksız birebir kopyadır. Daha sinsi olanı, sözcüklerin birkaçını değiştirip içeriği olduğu gibi bırakmaktır. APA buna patchwriting der; Ders EP5.5'te eşanlamlılarla yapılan sözcük değiştirmenin neden yeniden ifade sayılmadığını görmüştük. Kaynaksız fikir de intihaldir: bir yazarın ortaya attığı bir modeli, kendi sözcüklerinle bile olsa, adını anmadan anlatmak. Bir başkasının şeklini, grafiğini ya da tablosunu kaynaksız kullanmak da bu gruptadır.

Bu cümle, yöntemin fikrini kimden aldığını açıkça söylüyor. "Following the approach proposed by…", "As suggested by…", "Adapted from…" gibi kalıplar, ödünç alınan bir tasarımın hakkını vermenin en kısa yoludur.

Kendi kendini intihal

APA, kendi kendini intihali daha önce yayımlanmış kendi çalışmanı yeniymiş gibi sunmak olarak tanımlar ve bunu da etik dışı sayar. Okura bir konuda gerçekte olduğundan daha fazla bilgi varmış izlenimi verir. Aynı ödevi izinsiz olarak iki farklı derste teslim etmek de bazı kurumlarda bu kapsama girer.

Ama APA iki istisna da tanır. Önceki ders çalışmalarını bir teze katmak ya da kendi yazdıklarının üstüne kurmak kabul edilebilir; bunu yapmak isteyen öğrenci önce danışmanıyla konuşmalı ve üniversitesinin kurallarına uymalıdır. Bir ölçüm aracının ya da bir analiz yönteminin ayrıntılarını anlatan sınırlı bir tekrar da kabul edilebilir. Kurallar kurumdan kuruma değişir: ABD yönetmeliği örneğin kendi kendini intihali araştırma suistimali tanımının dışında tutar, ama bu, üniversitelerin ve dergilerin onu sorun saymadığı anlamına gelmez. Belirleyici olan, metni kabul edecek kurumun politikasıdır.

Ne intihal sayılmaz

APA'ya göre yazar adının yanlış yazılması ya da kaynakçada bir öğenin unutulması gibi küçük atıf hataları, bir dikkatsizlikten kaynaklanıyorsa genellikle intihal sayılmaz. Yine de not kırılmasına ya da düzeltme istenmesine yol açabilir. Benzerlik denetimi yazılımları da bir yargı vermez; birebir eşleşen pasajları ve sözcükleri azıcık değiştirilmiş metinleri gösterir. Kaynağı gösterilmiş bir alıntı ya da yaygın bir yöntem ifadesi de raporda eşleşme olarak görünebilir. Raporu bir insan okur ve karar verir.

Önlemenin yolu

İntihali önlemenin yolu, okuma ile yazma arasındaki zincirde kaynağın izini kaybetmemektir. İlk halka nottur: hangi satırın yazara, hangisinin sana ait olduğu not alırken belli olmalı. Yeniden ifadeyi kaynak kapalıyken yapmak ikincisidir. Üçüncüsü basit bir kuraldır: bir fikrin kime ait olduğundan emin değilsen, kaynak göster.

Türkçe köprüsü

Türkçede "intihal" sözcüğü günlük konuşmada çoğu zaman yalnızca birebir kopyayı çağrıştırır. İngilizce akademik dünyada ise "plagiarism" daha geniş bir alanı kapsar: kaynaksız fikirler, yöntemler, şekiller ve sözcükleri değiştirilmiş ama iskeleti korunmuş metinler. Türk öğrencilerin şaşırdığı durumların çoğu bu farktan doğar.

Bir de grup çalışması alışkanlığı var. Ortak yazılmış bir lisans projesinin bir bölümünü yalnız başına imzaladığın bir metne taşımak, kendi emeğin olsa bile ortak yazarların emeğini de taşır. "Kendi kendini intihal" terimi Türkçede yeni görünebilir, ama mantığı tanıdıktır: aynı emek iki kez yeni bir emekmiş gibi sunulmaz.

Gerçek hayattan örnekler

Mert iki paragrafı yeniden ele alıyor. Yöntem cümlesine dokunmuyor; kısa ve yaygın bir ifade. Ama düzeneğin ayrıntılarını anlattığı ve bir makalenin yöntem bölümünü fazla yakından izleyen iki cümleyi kendi deney koşullarına göre yeniden yazıyor ve aldığı yaklaşımın kaynağını gösteriyor.

Konferans bildirisinden gelen paragraf için danışmanına kısa bir e-posta yazıyor. Danışmanı, bildiriyi kaynakçaya eklemesini ve paragrafı tezin bağlamına göre yeniden yazmasını öneriyor; ayrıca bildirinin öbür yazarından söz etmesini istiyor. Benzerlik raporu geldiğinde birkaç eşleşme görünüyor: hepsi tırnak içindeki iki kısa alıntı ve yöntem cümlesi. Danışmanı raporu okuyup tek bir not düşüyor: "All accounted for."

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata, benzerlik raporundaki yüzdeyi bir yargı gibi okumaktır. Düşük bir oran temiz bir metin garantisi vermez, yüksek bir oran da kendiliğinden suç değildir.

Mini alıştırma

1. APA'ya göre intihal yalnızca sözcükleri mi kapsar?
2. Kasıtsız intihal APA'ya göre yine de etik ihlal midir?
3. ABD yönetmeliğine göre hangi tür benzer ifadeler intihal sayılmaz?
4. Önceki bir ders çalışmasını teze katmak isteyen bir öğrenci ne yapmalıdır?
5. Benzerlik denetimi yazılımı bir metnin intihal olduğuna karar verir mi?

Cevaplar

1. Hayır; fikirleri ve görselleri de kapsar.
2. Evet; kasıtlı da olsa kasıtsız da olsa akademik etiği ihlal eder.
3. Yaygın bir yöntemi anlatan, aynı ya da neredeyse aynı kısa ifadelerin sınırlı kullanımı.
4. Önce danışmanıyla konuşmalı ve üniversitesinin kurallarına uymalıdır.
5. Hayır; eşleşmeleri gösterir, kararı raporu okuyan insan verir.

Sesli tekrar görevi

Sonra danışmanına önceki bir çalışmanı kullanmak için izin isteyen iki cümlelik bir mesajı sesli söyle: "Part of this chapter builds on… Could you advise me on how to acknowledge it?" Sonunda kuralı bir kez daha yüksek sesle tekrarla: "When in doubt, cite."

Özet kartı

1. İntihal: başkasının sözcüklerini, fikirlerini ya da görsellerini kendininmiş gibi sunmak.
2. Kasıtsız intihal de etik ihlaldir; notlardaki karışıklık mazeret değildir.
3. Biçimler: birebir kopya, patchwriting, kaynaksız fikir, kaynaksız şekil.
4. Kendi kendini intihal: yayımlanmış kendi işini yeniymiş gibi sunmak; tezde kullanmadan önce danışmana sor.
5. Yaygın yöntem ifadeleri ve küçük atıf hataları genellikle intihal sayılmaz; benzerlik raporu karar vermez.
6. Kural: notta izi koru, kaynağı kapatıp yaz, emin değilsen kaynak göster.

Sonraki derse köprü

Mert'in tez önerisi artık kaynaklarıyla temiz. Ama danışmanı başka bir şeye dikkat çekiyor: paragrafları bir fikirle başlamıyor, birkaç bulguyu sıraladıktan sonra asıl söylemek istediğine ancak sonda varıyor. Sırada bu var: İngilizce akademik paragrafın kuruluşu ve onu taşıyan ana cümle, yani tez cümlesi.