Kaynak gösterme biçimleri: APA ve diğerleri

Merak sorusu

Mert literatür özetinin kaynakçasını hazırlarken her makalenin künyesini kendi PDF'inden kopyalıyor. Liste bitince tuhaf bir görüntü çıkıyor: bir satırda yazarın adı tam yazılmış, öbüründe yalnızca baş harfi var; bir satırda yıl en başta, bir başkasında en sonda; bazı satırlar bir numarayla başlıyor. Metnin içinde de aynı karmaşa var: bir yerde yazar adı ve yıl, bir yerde köşeli parantez içinde bir sayı.

Danışmanı taslağı geri gönderirken tek bir satır ekliyor: "Please follow APA throughout." Aynı hafta Sofie'nin dergiye göndereceği makalede ise kaynaklar yalnızca numaralarla gösteriliyor. Aynı kaynağı göstermenin neden birden çok yolu var ve doğru olanı nasıl seçersin?

Anlatım

Biçimi kim seçer

Kaynak gösterme biçimleri birer kural takımıdır ve hangisinin kullanılacağına yazar değil, metni kabul edecek kurum karar verir: bölümün tez kılavuzu, dersin hocası ya da derginin yazar rehberi. Bu yüzden ilk iş, o kurumun hangi biçimi istediğini bulmaktır. Yaygın biçimler iki büyük aileye ayrılır. Yazar ve tarih ailesinde metinde yazarın soyadı ve yıl görünür; APA bunun en bilinen örneğidir. Numaralı ailede metinde yalnızca bir numara görünür ve okur o numarayı kaynakçada arar; IEEE bunun mühendislikteki yaygın örneğidir. MLA, Chicago ve Vancouver gibi başka biçimler de vardır ve hepsi aynı soruyu kendine özgü kurallarla cevaplar.

APA: metin içi atıf

APA'nın yedinci baskısında her kaynak iki parçadan oluşur: metindeki atıf ve kaynakçadaki girdi. Metin içi atıf iki biçimde yazılabilir. Parantez içi atıfta yazar adı ve yıl cümlenin sonunda parantez içinde durur; anlatı atıfında ise yazar adı cümlenin öznesi olur ve yalnızca yıl parantez içine girer. İki yazarlı bir kaynakta parantez içinde adların arasına "&" işareti, cümlenin içinde ise "and" sözcüğü yazılır.

Yazar sayısı atıfın biçimini değiştirir. Bir ya da iki yazarlı bir kaynakta adlar her atıfta yazılır. Üç ya da daha fazla yazarlı bir kaynakta ise yalnızca ilk yazarın adı ve ardından "et al." yazılır, ilk atıfta da dahil. Doğrudan bir alıntıda sayfa numarası aynı cümlede verilmelidir.

APA: alıntının uzunluğu

Bir önceki derste uzun alıntılar için ayrı kurallar olduğunu söylemiştik. APA'da sınır kırk sözcüktür. Kırk sözcükten kısa bir alıntı tırnak içinde cümleye yerleştirilir. Kırk sözcük ya da daha uzun bir alıntı ise blok alıntı olur: yeni bir satırda başlar, bütün blok soldan içeri kaydırılır ve tırnak işareti kullanılmaz. APA'nın bir uyarısı daha var: kaynakta zaten yoksa, alıntının başına ya da sonuna üç nokta konmaz. Üç nokta yalnızca alıntının ortasından bir parça çıkarıldığında kullanılır.

APA: kaynakçadaki girdi

Kaynakça soyadına göre alfabetik sıralanır ve bir dergi makalesi için APA'nın kendi şablonu şöyledir:

Bu şablonda üç ayrıntı dikkat ister. Kaynakçada yazar adları baş harfle kısaltılır. Yıl, yazarlardan hemen sonra gelir. DOI varsa her zaman eklenir ve APA'ya göre sayı numarası da her zaman yazılır.

IEEE: numaralar ve köşeli parantez

IEEE'nin yazar rehberinde metindeki atıf, satır üzerinde ve köşeli parantez içinde bir numaradır ve noktalama işaretinden önce gelir. Numara cümlede bir ad gibi kullanılabilir: "According to [1]", "as shown by Brown [4]". Birden çok kaynak aralık işaretiyle değil, tek tek yazılır: "[1], [2], [3]". Metinde üç ya da daha fazla yazarlı bir kaynaktan söz ederken "et al." kullanılır. Bir kaynağın belirli bir sayfasını ya da şeklini göstermek için numaranın yanına eklenir: "[3, Fig. 1]".

IEEE kaynakçasında numaralar sol kenarda kendi sütununu oluşturur; yazarın adı baş harfle kısaltılır ve soyadından önce gelir. IEEE yayınlarında altı yazara kadar bütün adlar yazılır, daha fazlası varsa ilk yazar ve "et al." yeterlidir.

Türkçe köprüsü

Türk üniversitelerinde de tez yazım kılavuzları çoğu zaman bir biçimi zorunlu kılar ve bu kılavuzların bir kısmı APA'yı ya da numaralı bir sistemi temel alır. Türkçe metinlerde APA uygulanırken "et al." yerine çoğu zaman "vd." ya da "ve ark." kısaltmaları görülür. İngilizce bir metinde ise bu kısaltmalar yerine "et al." yazılır; Türkçe alışkanlığı İngilizce metne taşımak, düzeltme notlarında sık rastlanan bir hatadır.

Bir başka fark da ad sırasıdır. Türkçede bir kişiden söz ederken ad önce, soyadı sonra gelir ve resmî metinlerde de çoğu zaman tam ad yazılır. APA kaynakçasında ise soyadı başa geçer ve adlar baş harfle kısaltılır. Kendi adını kaynakçada nasıl göreceğini düşünmek bu farkı akılda tutmanın kolay bir yoludur.

Gerçek hayattan örnekler

Mert kaynakçasını baştan kuruyor. Bölümünün tez kılavuzunu açıyor, APA istendiğini doğruluyor ve her girdiyi aynı şablona göre yeniden yazıyor. Üç yazarlı makalelerdeki bütün metin içi atıfları "et al." ile kısaltıyor ve iki doğrudan alıntısına sayfa numarası ekliyor. Elli iki sözcüklük bir alıntıyı ya blok alıntıya çevirmesi ya da kısaltması gerektiğini fark ediyor; yeniden ifade etmeyi seçiyor.

Sofie'nin makalesine yardım ederken ise IEEE kurallarına geçiyor. Taslakta "[2]–[5]" yazılmış bir aralık görüyor ve rehbere göre onu tek tek yazıyor. Sofie gülüyor: "Two styles in one week. You're officially an academic now."

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata, doğrudan alıntıda sayfa numarasını unutmaktır. APA yeniden ifade için sayfa numarasını zorunlu tutmaz, uzun bir eserde okura yol gösterecekse eklenebilir; doğrudan alıntıda ise sayfa numarası her zaman gerekir.

Mini alıştırma

1. Kaynak gösterme biçimini kim seçer?
2. APA'da parantez içi atıf ile anlatı atıfı arasındaki fark nedir?
3. Üç yazarlı bir kaynağa APA'da ilk kez atıf yaparken kaç yazarın adını yazarsın?
4. APA'da hangi uzunluktaki bir alıntı blok alıntı olur ve tırnak işareti alır mı?
5. IEEE'de birinci, ikinci ve üçüncü kaynağa birlikte nasıl atıf yapılır?

Cevaplar

1. Metni kabul edecek kurum: bölümün tez kılavuzu, ders hocası ya da derginin yazar rehberi.
2. Parantez içi atıfta yazar ve yıl parantez içinde durur; anlatı atıfında yazar cümlenin öznesidir, yalnızca yıl parantez içine girer.
3. Yalnızca ilk yazarın adını ve ardından et al.
4. Kırk sözcük ya da daha uzun bir alıntı; tırnak işareti almaz.
5. Tek tek: [1], [2], [3].

Sesli tekrar görevi

Son olarak kaynakçadaki girdisini sesli oku ve sırayı yüksek sesle kontrol et: soyadı, baş harfler, yıl, başlık, dergi, cilt, sayı, sayfalar, DOI.

Özet kartı

1. Biçimi kurum seçer; önce kılavuzu ya da yazar rehberini oku.
2. İki aile: yazar ve tarih, örneğin APA; numaralı, örneğin IEEE.
3. APA: parantez içi ve anlatı atıfı; parantez içinde &, cümlede and.
4. APA: üç ya da daha fazla yazar için ilk atıftan itibaren et al.; alıntıda sayfa numarası.
5. APA: kırk sözcük ve üstü blok alıntı, tırnaksız; kaynakçada soyadı ve baş harf, ardından yıl.
6. IEEE: köşeli parantezli numara, ad gibi kullanılabilir, aralık yerine tek tek yazım.

Sonraki derse köprü

Mert'in kaynakçası artık düzgün, ama Sofie ona bir uyarıda bulunuyor: üniversite teslim edilen tezleri bir benzerlik denetiminden geçiriyor ve atıf kurallarına uymak tek başına yeterli değil. Kaynak gösterilmeden kullanılan bir fikir, kendi eski metninden habersiz aktarılan bir paragraf ya da fazla yakın bir yeniden ifade de sorun sayılabilir. İntihalin ne olduğu ve nasıl önleneceği bir sonraki dersin konusu.