Alıntı yapmak ve yeniden ifade etmek (paraphrasing)

Merak sorusu

Mert literatür özetinin ilk paragrafını yazıyor. Notlarındaki bir cümleyi kendi sözcükleriyle yazmak istiyor ve sözlüğü açıp her sözcüğü bir eşanlamlısıyla değiştiriyor: "increasing" yerine "raising", "enhance" yerine "improve", "considerably" yerine "greatly". Cümlenin yapısı ise olduğu gibi duruyor. Ortaya çıkan cümle kulağa biraz tuhaf geliyor ama en azından yazarın cümlesi değil, diye düşünüyor.

Danışmanı paragrafı okuyunca kenara tek bir not düşüyor: "This is still their sentence." Mert şaşırıyor. Sözcüklerin neredeyse hepsi değişti; bir cümle hangi noktada gerçekten kendi cümlesi olur?

Anlatım

Üç yol: alıntı, yeniden ifade, özet

Başkasının fikrini metnine taşımanın üç yolu vardır. Doğrudan alıntı yazarın sözcüklerini tırnak içinde olduğu gibi verir. Yeniden ifade, İngilizcesiyle paraphrase, fikrin tamamını ama kendi sözcüklerinle ve kendi cümle yapınla aktarır. Özet ise bir metnin yalnızca ana fikrini, çok daha kısa biçimde verir. Özetin kurallarına ve aktarma fiillerine Ders EN5.21 ayrıntılı olarak bakmıştı. Üç yolun hepsinde fikir yazara aittir ve kaynak gösterilir; kendi sözcüklerinle yazmak kaynak gösterme yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Bilimsel ve teknik alanlarda doğrudan alıntı seyrek kullanılır; metnin büyük kısmı yeniden ifade ve özettir. Alıntı, sözcüklerin kendisi önemli olduğunda seçilir: bir tanım, tartışmalı bir iddia, ya da yazarın bir kavramı adlandırdığı özgün bir ifade.

Alıntının tekniği

Kısa bir alıntı cümlenin içine yerleştirilir ve cümle dilbilgisi açısından tamamlanmalıdır. Alıntının içinden bir kısmı çıkarıyorsan üç nokta, cümleye uydurmak için bir sözcüğü değiştiriyor ya da ekliyorsan köşeli parantez kullanırsın. Anlamı değiştirecek bir kesinti yapılmaz. Alıntı uzunsa, kılavuzların blok alıntı için ayrı kuralları vardır.

Yeniden ifadenin tekniği

Mert'in denediği yöntem, cümleyi sözcük sözcük değiştirmek, en sık düşülen tuzaktır. Eşanlamlılar değişir, iskelet aynı kalır ve okur yazarın cümlesini hâlâ tanır. Üstelik sözlükten seçilen eşanlamlılar çoğu zaman bağlama uymaz.

Daha sağlam yol dört adımdır. Önce kaynak cümleyi anlayana kadar oku. Sonra kaynağı kapat ve fikri birine anlatır gibi kendi sözcüklerinle yaz. Ardından cümle yapısını bilinçli olarak değiştir: edilgen yapıyı etkene çevir, eylemi ada ya da adı eyleme dönüştür, yan cümlelerin sırasını değiştir, uzun bir cümleyi ikiye böl. Son olarak kaynağı yeniden aç ve iki şeyi kontrol et: anlam aynı mı ve cümleler yeterince farklı mı?

İkinci cümlede yapı değişti: edilgen "was found" yerine etken "report", uzun yan cümle yerine iki nokta ve iki kısa yargı. "Heat transfer" ve "pressure drop" ise değişmedi. Bunlar alanın teknik terimleridir ve eşanlamlısını aramak anlamı bozar. Yeniden ifade, terimleri değil, cümleyi kendine ait kılar.

Anlamın gücünü korumak

Yeniden ifadenin gözden kaçan bir koşulu daha vardır: iddianın gücü aynı kalmalıdır. Kaynak "may contribute to" diyorsa, yeniden ifade "causes" diyemez. Kaynak "in our experiments" diyorsa, yeniden ifade bulguyu bütün kanallara genelleyemez. Aktarma fiili de bir tutum taşır: "show" bulguyu kabul ettiğini, "claim" ise ona mesafeli durduğunu sezdirir. Kaynağın temkinini kaybeden bir yeniden ifade, sözcükleri ne kadar özgün olursa olsun, yazarın söylemediği bir şeyi ona söyletir.

Türkçe köprüsü

Türkçe akademik yazıda da aynı üç yol vardır ve adları tanıdıktır: alıntı, başka sözcüklerle aktarma ve özetleme. Türkçedeki "-e göre" ve "-dığını belirtiyor" yapıları, İngilizcedeki "according to" ve "X notes that" kalıplarıyla neredeyse birebir örtüşür. Bu yüzden aktarmanın mantığı Türkçe konuşanlar için yeni değildir.

Asıl tuzak çeviri yoluyla gelir. İngilizce bir cümleyi önce Türkçeye çevirip sonra yeniden İngilizceye çevirmek, yeniden ifade yapmış gibi hissettirir. Ama iki çeviri çoğu zaman kaynağın iskeletini korur: aynı özne, aynı sıra, aynı yan cümle. Bunun çaresi, Türkçeye çevirmek yerine fikri Türkçe olarak birine anlatıp, o anlatımdan yola çıkarak İngilizce yazmaktır. Böylece taşınan şey cümle değil, fikir olur.

Gerçek hayattan örnekler

Mert ilk paragrafını yeniden yazıyor. Bu kez notlarındaki her kaynak cümleyi okuyor, ekranı kapatıyor ve fikri yüksek sesle, sanki Sofie'ye anlatıyormuş gibi söylüyor. Sonra söylediğini İngilizce yazıyor ve kaynağı yeniden açıp karşılaştırıyor.

Bir cümlede, kaynağın "in laminar flow conditions" kaydını atladığını fark ediyor ve ekliyor; bulgu yalnızca o koşulda geçerli. Bir başka cümlede yazarın kendi adlandırdığı bir kavram var. Onu yeniden ifade etmek yerine kısa bir alıntıyla veriyor, çünkü sözcüklerin kendisi önemli. Paragrafın sonunda tek bir tırnak işareti kalıyor; geri kalan her şey kendi cümleleri ve her cümlenin sonunda kaynağı.

Danışmanı bu kez kenara başka bir not yazıyor: "Good. Now it sounds like you."

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata, iddiayı güçlendirmektir: kaynakta "may reduce" olan bir bulguyu "reduces" diye aktarmak. Bir üçüncüsü ise kendi sözcükleriyle yazdığı için kaynak göstermeyi unutmaktır; fikir yine yazarındır.

Mini alıştırma

1. Doğrudan alıntı hangi durumlarda tercih edilir?
2. Alıntının ortasından bir kısmı çıkarırken ve bir sözcüğü değiştirirken hangi işaretler kullanılır?
3. Yeniden ifade ederken neden teknik terimler değiştirilmez?
4. Kaynakta "may contribute to" yazıyorsa yeniden ifadede "causes" yazmanın sorunu nedir?
5. Kendi sözcüklerinle yazılmış bir yeniden ifade için kaynak göstermek gerekir mi?

Cevaplar

1. Sözcüklerin kendisi önemli olduğunda: bir tanım, tartışmalı bir iddia ya da yazarın bir kavramı adlandırdığı özgün bir ifade.
2. Çıkarılan kısım için üç nokta, değiştirilen ya da eklenen sözcük için köşeli parantez.
3. Terimlerin eşanlamlısı yoktur ya da eşanlamlısı anlamı bozar; yeniden ifade cümleyi değiştirir, terimleri değil.
4. İddianın gücünü artırır ve yazara söylemediği bir şeyi söyletir.
5. Evet; fikir yazara aittir.

Sesli tekrar görevi

Son olarak aynı fikri bir kez de güçlendirerek söyle ve farkı duy: "may reduce" ile "reduces" arasındaki mesafe, yeniden ifadenin en kolay kaçırılan inceliğidir.

Özet kartı

1. Üç yol: doğrudan alıntı, yeniden ifade, özet; üçünde de kaynak gösterilir.
2. Alıntı, sözcüklerin kendisi önemliyse: tanım, tartışmalı iddia, özgün kavram adı.
3. Alıntı tekniği: cümleye yerleştir, üç nokta ile kısalt, köşeli parantezle uydur, anlamı bozma.
4. Yeniden ifade: anla, kapat, kendi sözcüklerinle yaz, yapıyı değiştir, karşılaştır.
5. Teknik terimler korunur; değişen cümlenin kendisidir.
6. İddianın gücü korunur: may ile does arasındaki fark kaybolmaz.

Sonraki derse köprü

Mert'in paragrafındaki her cümlenin sonunda artık bir kaynak var. Ama danışmanı yazar adının ve yılın parantez içinde verildiği bir biçim kullanıyor, Sofie'nin dergi makalesinde ise kaynaklar köşeli parantez içinde numaralarla gösteriliyor. Aynı kaynağı farklı biçimlerde göstermenin kuralları bir sonraki derste: APA ve öteki kaynak gösterme biçimleri.