Not almak ve özet çıkarmak

Merak sorusu

Literatür özetinin teslimine bir hafta kala Mert notlarını açıyor. Ekranda düzinelerce kopyalanmış paragraf, sarıya boyanmış cümleler ve kenarlara yazılmış soru işaretleri var. Bir cümlenin hangi makaleden geldiğini bulmak için üç PDF'i yeniden açması gerekiyor. Daha kötüsü, defterindeki bazı cümlelerin kendisinin mi yoksa yazarın mı olduğunu hatırlamıyor.

Sofie onun ekranına bakıp kısa bir soru soruyor: "Which of these sentences are yours?" Mert cevap veremiyor. On iki makaleyi okumuş, ama elinde kullanabileceği bir not yok. Okurken not almak neden bu kadar kolay dağılıyor ve iyi bir not neye benzer?

Anlatım

Not almanın amacı

Bir özetin yalnızca ana fikri içermesi, aktarma fiilleriyle yazılması ve yazarın görüşünü dışarıda bırakması gerektiğini Ders EN5.21'de görmüştük. Orada bir etkinliği okura aktaran tek bir özete bakmıştık. Bir yüksek lisans öğrencisinin işi ise başka: düzinelerce makaleden aldığı bilgiyi haftalar sonra kendi metnine taşıyabilmek. Bu yüzden akademik not, okurken anlamaya yardım etmekten çok, gelecekteki sana bir mesajdır. İyi bir not üç soruya cevap verir: bu bilgi nereden geldi, kimin sözleri ve benim çalışmam için ne anlama geliyor?

Künye önce gelir

Notun ilk satırı kaynağın kimliğidir: yazarlar, yıl, başlık, dergi ve gerekiyorsa sayfa numarası. Bu bilgiyi okurken yazmak bir dakika sürer; haftalar sonra bulmaya çalışmak bir öğleden sonrayı alabilir. Bir bilgi sayfa numarasıyla kaydedilmişse, metinde ona başvururken kaynağı yeniden açmaya gerek kalmaz.

Üç tür satır

Notlardaki en tehlikeli karışıklık, Mert'in yaşadığı karışıklıktır: yazarın sözcükleri ile kendi sözcüklerin aynı sayfada ayırt edilemez hâle gelir. Bunu önlemenin basit bir yolu, her satırın türünü görünür kılmaktır. Yazardan birebir alınan sözcükler her zaman tırnak içine ve sayfa numarasıyla yazılır. Yazarın fikrini kendi sözcüklerinle not ettiğin satırlar tırnaksız kalır. Kendi yorumun, sorun ya da itirazın ise ayrı bir işaretle başlar; birçok araştırmacı bunun için "Me:" ya da bir ok kullanır.

Bu üç tür satır, notu yazdıktan sonra da güvenilir kılar. Bir cümleyi metnine taşırken onun kimin sözü olduğunu bilmek, ileride kaynak göstermenin ve başkasının sözünü kendi sözün gibi sunmamanın temelidir.

Not dili: kısa ve sıkı

Notlar tam cümle gerektirmez. Akademik notlarda tanımlıklar ve yardımcı fiiller çoğu zaman düşer, ad öbekleri ve oklar kalır: "Method: numerical simulation, 3 channel widths." Yaygın kısaltmalar da işe yarar: "e.g." örneğin, "i.e." yani, "cf." karşılaştır, "w/" ile, "vs" karşısında. Önemli olan, bir ay sonra notu okuyan senin onu anlayabilmen. Kendi kısaltmalarını uyduruyorsan onları bir kez, defterin ilk sayfasında açıkla.

Kapalı kitap özeti

Her makaleyi okuduktan sonra PDF'i kapatıp üç dört cümlelik bir özet yazmak, okumayı nota çevirmenin en sağlam yoludur. Kaynağa bakmadan yazmak iki şeyi birden sağlar: makaleyi gerçekten anlayıp anlamadığını sınar ve yazarın cümlelerini farkında olmadan kopyalamanı engeller. Bu özet genellikle aynı sırayı izler: makale neyi amaçlıyor, nasıl bir yöntem kullanıyor, ne buluyor ve senin çalışman için önemi ne. Yazdıktan sonra makaleyi yeniden açar, sayıları ve terimleri kontrol edersin.

Notlardan karşılaştırmaya

Literatür özeti, makaleleri tek tek anlatmak değildir; onları birbirine bağlamaktır. Bu yüzden her makalenin notuna aynı başlıkları koymak işe yarar: amaç, yöntem, bulgu, sınırlılık. Aynı başlıklar, makaleleri yan yana koymayı kolaylaştırır ve karşılaştırma cümlelerinin malzemesini hazırlar: "Both studies report…", "Unlike Chen and Okafor, Visser used…", "These findings are consistent with…", "Few studies have examined…" Son kalıp özellikle değerlidir, çünkü literatürdeki boşluğu, yani senin çalışmanın yerini gösterir.

Türkçe köprüsü

Türkiye'de birçok öğrenci ders notunu öğretmenin söylediklerini olabildiğince eksiksiz yazmak olarak öğrenir. Bu alışkanlık makale okurken uzun pasajları kopyalamaya ya da sarıya boyamaya dönüşür. Boyamak okurken iyi bir his verir, ama sayfada yeni bir şey üretmez; haftalar sonra yine aynı makaleyi okumak gerekir.

Bir de dil seçimi var. İngilizce bir makaleden Türkçe not almak ilk bakışta daha hızlıdır ve anlamayı da sınar. Ama metnin sonunda İngilizce yazılacaksa, Türkçe notları yeniden İngilizceye çevirmek gerekir ve bu çeviri, kaynağın cümlelerine geri dönmeye çok yatkındır. Pratik bir orta yol, yorum satırlarını Türkçe, kaynağın fikrini özetleyen satırları İngilizce yazmaktır. Böylece kendi düşüncen hızlı akar, metne taşınacak satırlar ise zaten İngilizcedir.

Gerçek hayattan örnekler

Mert notlarını baştan kuruyor. Her makale için tek bir sayfa açıyor: en üstte künye, ardından amaç, yöntem, bulgu ve sınırlılık başlıkları, en altta "Me:" satırları. Doğrudan alıntıları tırnak içinde ve sayfa numarasıyla, gerisini kendi sözcükleriyle yazıyor.

Her makaleden sonra PDF'i kapatıp dört cümlelik özetini yazıyor. İlk denemelerde iki makalenin yöntemini hatırlayamadığını fark ediyor ve onları yeniden okuyor; bu, ikinci geçişte bir şeyi kaçırdığını gösteriyor. On iki sayfa bitince, sayfaları yan yana koyup bulgular başlığına bakıyor ve hiçbir makalenin onun kullanacağı kadar dar kanalları incelemediğini görüyor. Literatür özetinin son cümlesi kendiliğinden çıkıyor.

Sofie taslağı okuyunca sorusunu bu kez değiştiriyor: "Did you write this from your notes or from the papers?" Mert gülümsüyor: "From my notes. The papers are closed."

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata, künyeyi sonra yazarım diye bırakmaktır. Kaynakça hazırlanırken eksik bir yıl ya da sayfa numarası, bütün bir makaleyi yeniden aramayı gerektirir.

Mini alıştırma

1. İyi bir akademik notun cevap verdiği üç soru nedir?
2. Birebir alınan sözcükler notta nasıl yazılır?
3. Kapalı kitap özeti hangi iki işe yarar?
4. "Unlike Chen and Okafor, Visser used a different method" cümlesi notlardan metne geçerken hangi işi görür?
5. "Few studies have examined…" kalıbı bir literatür özetinde neyi gösterir?

Cevaplar

1. Bilgi nereden geldi, kimin sözleri ve benim çalışmam için ne anlama geliyor.
2. Tırnak içinde ve sayfa numarasıyla.
3. Makaleyi anlayıp anlamadığını sınar ve yazarın cümlelerini farkında olmadan kopyalamayı engeller.
4. İki çalışmayı karşılaştırır; makaleleri tek tek anlatmak yerine birbirine bağlar.
5. Literatürdeki boşluğu, yani kendi çalışmanın yerini.

Sesli tekrar görevi

Sonra iki farklı metni yüksek sesle karşılaştır ve şu iki kalıbı kullan: "Both texts argue that…" ve "Unlike the first text, the second…" Bu kalıplar, notlarını bir karşılaştırmaya çevirmenin ilk adımıdır.

Özet kartı

1. Akademik not, gelecekteki sana bir mesajdır: nereden, kimin sözü, benim için anlamı.
2. Künye ve sayfa numarası okurken yazılır, sonraya bırakılmaz.
3. Üç tür satır: tırnaklı birebir alıntı, kendi sözcüklerinle fikir, işaretli kendi yorumun.
4. Not dili kısa: ad öbekleri, oklar, e.g., i.e., cf., vs.
5. Kapalı kitap özeti: amaç, yöntem, bulgu ve önemi; sonra kaynağı açıp kontrol et.
6. Aynı başlıklar karşılaştırmayı kolaylaştırır: Both…, Unlike…, consistent with…, Few studies have…

Sonraki derse köprü

Mert'in notlarında artık iki tür İngilizce cümle var: tırnak içinde yazarın kendi sözcükleri ve kendi sözcükleriyle yazdığı fikirler. Metnine geçerken hangisini ne zaman kullanacağına karar vermesi gerekiyor: bir cümleyi olduğu gibi alıntılamak mı, yoksa anlamını koruyarak yeniden ifade etmek mi? İyi bir yeniden ifade, sözcükleri eşanlamlılarıyla değiştirmekten çok daha fazlasıdır. Alıntı ile yeniden ifade arasındaki seçim ve paraphrasing tekniği bir sonraki dersin konusu.