Tezin düzeni: bölümler ve akış

Merak sorusu

Mert'in elinde artık iki deney var: ölçüm yöntemlerini karşılaştıran ilk deney ve kanal uzunluğunu değiştirdiği ikinci bir deney. Danışmanı bir sonraki toplantıya bir içindekiler taslağı getirmesini istiyor. Mert ilk denemesini hızla yazıyor: Introduction, Literature Review, Method, Results, Discussion, Conclusion. Raporunda işe yarayan düzen, tezde de işe yarar diye düşünüyor.

Danışmanı listeye bakıp bir soru soruyor: "Where does experiment two go? In the same Method chapter as experiment one? And who tells the reader why there is a second experiment at all?" Bir tezin bölümleri, bir raporun bölümlerinden nasıl farklıdır?

Anlatım

Rapordan teze

Önceki derslerde bir makalenin ya da raporun bölümlerini tek tek kurduk: giriş, yöntem, bulgular, tartışma, sonuç. Tek bir araştırma sorusu ve tek bir deney için bu düzen yeterlidir. Bir tez ise çoğu zaman birden fazla çalışmayı bir araya getirir ve bu çalışmaları birbirine bağlayan bir hikâye anlatır. Bu yüzden tezin düzeni iki soruya cevap verir: her çalışma nerede duracak ve okur bir çalışmadan ötekine neden geçecek?

İki yaygın düzen

Tezler genellikle iki büyük düzenden birini izler. Birincisinde tez, bütünleşik bir monografi gibi yazılır: genel bir giriş, literatür bölümü, yöntem, her çalışma için ayrı bulgular ve tartışma bölümleri ya da her çalışma için kendi yöntemini ve bulgularını taşıyan ayrı bölümler, en sonda da genel bir tartışma ve sonuç. İkincisinde tez, yayımlanmış ya da yayına hazır makalelerden oluşur ve bu makaleler bir genel giriş ile bir genel tartışma arasına yerleştirilir.

Hangi düzenin kullanılacağına, kaynak gösterme biçiminde olduğu gibi, yazar değil kurum karar verir. Bu yüzden içindekiler taslağından önce okunacak belge, üniversitenin ya da bölümün tez kılavuzudur. Kılavuz bir düzeni zorunlu kılmıyorsa, seçim danışmanla birlikte, çalışmaların birbirine ne kadar bağlı olduğuna bakılarak yapılır.

Her çalışmaya bir bölüm

Mert'in iki deneyi farklı soruları cevaplıyor. Bunları tek bir yöntem ve tek bir bulgular bölümüne sıkıştırmak, okuru iki deneyin ayrıntıları arasında gidip gelmeye zorlar. Daha okunur bir düzen, ortak düzeneği bir kez anlatan bir bölüm ve ardından her deney için kendi sorusunu, kendine özgü yöntem ayrıntılarını, bulgularını ve kısa tartışmasını taşıyan ayrı bir bölüm kurmaktır. Genel tartışma bölümü ise iki deneyin birlikte ne söylediğini anlatır.

Bu iki cümle, genel girişin son paragrafında okura tezin haritasını verir. Okur hangi bölümde ne bulacağını ve bölümlerin neden bu sırada olduğunu en baştan bilir.

Bölümler arası köprüler

Danışmanın ikinci sorusu, ikinci deneyin neden yapıldığını kimin anlatacağıydı. Bunun cevabı bölüm başları ve sonlarıdır. Her bölüm, bir önceki bölümün bıraktığı yerden başlar ve okura bu bölümün neden gerekli olduğunu söyler. Her bölüm de bir sonrakine bir kapı aralayarak biter.

Sunumlarda dinleyiciyi yönlendiren geçiş ifadelerini daha önce görmüştün. Yazılı bir tezde aynı iş bölüm başlarında, bölüm sonlarında ve metin içi göndermelerle yapılır: "as discussed in Section 2.3", "see Chapter 5 for details", "the results presented in Chapter 4". Bu göndermeler okurun tezde kaybolmasını önler, ama aynı bilgiyi iki bölümde tekrar etmenin yerine geçer: bilgi bir yerde anlatılır, öbür yerlerde ona gönderme yapılır.

Başlıklar da bir şey söyler

Bir içindekiler listesi okur için tezin ilk özetidir. "Results" ya da "Experiment 2" gibi başlıklar bölümün türünü söyler, içeriğini söylemez. Birçok tez, en azından ana bölümlerde, içeriği adlandıran başlıklar kullanır: "Measurement method and wall temperature" ya da "The role of channel length". Tezin bütününü sınamak için içindekiler listesini tek başına oku ve başlıklardan bir hikâye çıkıyor mu, ona bak.

Türkçe köprüsü

Türkiye'deki birçok tez kılavuzu sabit bir başlık dizisi önerir ve öğrenciler bu diziyi bir şablon gibi doldurmaya alışkındır. İngilizce bir tezde de kurumun istediği başlıklar izlenir, ama bölüm içindeki düzen ve bölümler arasındaki geçişler yazara bırakılan bir alandır. Şablonu doldurmak ile bir argümanı bölümlere dağıtmak aynı iş değildir.

Dilde de bir fark var. Türkçe tezlerde bölüm başları sık sık "Bu bölümde … ele alınacaktır" kalıbıyla açılır. İngilizcede bunun karşılığı olan "This chapter describes…" doğaldır, ama yalnız başına bir içerik ilanıdır. Güçlü bir bölüm başı, önceki bölümün bıraktığı soruyu da adlandırır: okura yalnızca ne okuyacağını değil, neden okuyacağını da söyler.

Gerçek hayattan örnekler

Mert içindekiler taslağını yeniden kuruyor. Ortak deney düzeneği için bir bölüm, her deney için kendi sorusunu taşıyan birer bölüm ve iki deneyi birleştiren bir genel tartışma. Başlıkları içeriği adlandıracak biçimde değiştiriyor. Sonra her bölüm için iki cümle yazıyor: bölümün başında önceki bölümden devraldığı soru, sonunda bir sonraki bölüme açtığı kapı.

Toplantıda danışmanı taslağı okurken yalnızca başlıklara ve bu iki cümlelik geçişlere bakıyor. Sonra Mert'e dönüyor: "If I only read this page, I know what your thesis argues. Good. Now write it." Mert taslağın kenarına bir not düşüyor: kılavuzda bölüm sayısı ve başlık biçimiyle ilgili bir kural var mı, bakılacak.

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata, aynı bilgiyi okur unutmasın diye birkaç bölümde yeniden anlatmaktır. Tekrar yerine metin içi gönderme kullanılır.

Mini alıştırma

1. Bir tezin düzeni hangi iki soruya cevap verir?
2. Tezlerde sık görülen iki büyük düzen nedir?
3. Tezin düzenine kim karar verir ve önce hangi belge okunur?
4. Güçlü bir bölüm başı okura neyi söyler?
5. İçindekiler listesiyle tezin argümanını nasıl kontrol edersin?

Cevaplar

1. Her çalışma nerede duracak ve okur bir çalışmadan ötekine neden geçecek.
2. Bütünleşik bir monografi ve genel bir giriş ile genel bir tartışma arasına yerleştirilmiş makalelerden oluşan tez.
3. Kurum karar verir; önce üniversitenin ya da bölümün tez kılavuzu okunur.
4. Yalnızca ne okuyacağını değil, önceki bölümün bıraktığı soruyu ve bu bölümü neden okuyacağını da söyler.
5. Yalnızca içindekiler listesini okuyup başlıklardan bir hikâyenin ortaya çıkıp çıkmadığına bakarak.

Sesli tekrar görevi

Sonra iki bölüm arasındaki geçişi yüksek sesle kur: "In Chapter 2, … Whether … is the question this chapter takes up." Ardından genel girişin son iki cümlesini, tezin haritasını veren cümleler olarak sesli söyle: "Chapter 3 describes… Chapters 4 and 5…".

Özet kartı

1. Tez çoğu zaman birden fazla çalışmayı bir hikâyede birleştirir.
2. İki yaygın düzen: bütünleşik monografi ve makalelerden oluşan tez; seçimi kurum ve kılavuz belirler.
3. Ortak olan bir kez anlatılır; her çalışma kendi sorusuyla bir bölüm alır; genel tartışma birlikte ne söylediklerini anlatır.
4. Girişin sonu tezin haritasıdır.
5. Bölüm başı devralınan soruyu adlandırır, bölüm sonu bir kapı aralar; tekrar yerine metin içi gönderme.
6. Başlıklar içeriği söylesin; içindekiler listesi tezin ilk özetidir.

Sonraki derse köprü

Mert'in ilk deneyi bir konferansa özet olarak gönderildi ve kabul edildi. Şimdi tezin dördüncü bölümünü, aylarca süren bir çalışmayı, kısa bir konuşmaya ve bir avuç slayta sığdırması gerekiyor; üstelik bu kez okur değil, dinleyici var. Bir araştırmayı konferans salonunda anlatmanın kendine özgü kuralları sıradaki konu.