Yöntem ve bulgular bölümü

Merak sorusu

Mert raporun yöntem bölümünü tez önerisinden kopyalamış. Öneride yazdığı cümleler hâlâ gelecek zamanda duruyor: "The test section will be heated with a thin-film heater." Bulgular bölümünde ise her sayının hemen ardından bir yorum geliyor: "The infrared readings were nine percent higher, which proves that wall conduction is the main factor."

Danışmanı iki bölümü okuyup tek bir senaryo kuruyor: "Imagine a student in another lab who wants to repeat your experiment. Could they? And could they see your numbers before your opinions?" Mert iki sorunun da cevabının hayır olduğunu fark ediyor. Bu iki bölümü bu kadar farklı kılan ne?

Anlatım

İki bölüm, iki görev

Bir makalenin yöntem bölümünün ayrıntılı olduğunu, bulgular bölümünün ise yorum katmadan sonuç verdiğini, makale okumayı anlattığımız ilk derste fark etmiştik. Yazar gözüyle bu iki görev iki soruya dönüşür. Yöntem bölümü şunu sorar: başka biri bu çalışmayı tekrarlayabilir mi? Bulgular bölümü şunu sorar: okur, yazarın yorumundan önce verinin kendisini görebiliyor mu? İki bölümün dili, zaman seçiminden cümle düzenine kadar bu iki sorudan çıkar.

Zaman: öneriden rapora

Bir tez önerisi gelecekten söz eder; rapor ise yapılmış bir işi anlatır. Bu yüzden öneriden rapora geçerken yöntem cümlelerinin zamanı değişmelidir. APA'nın yönergesi bunu bölüm bölüm önerir: işlemin anlatımında geçmiş zaman, kendi ya da başkalarının bulgularını aktarırken geçmiş zaman, bulguların ne anlama geldiğini tartışırken ve sonuçları, sınırlılıkları, gelecek çalışmayı sunarken şimdiki zaman. Aynı ve komşu paragraflarda seçilen zamanın tutarlı kalması da ayrıca öğütlenir.

Bu ayrımın mantığı iddia merdiveninin mantığıyla aynıdır. Geçmiş zaman "bu yapıldı, bu ölçüldü" der; şimdiki zaman "bu, şu anlama gelir" der. Bulguyu geçmiş zamanla, yorumu şimdiki zamanla yazmak, okura hangi cümlenin olgu, hangisinin yorum olduğunu dilbilgisiyle gösterir.

Çatı: edilgen mi, "we" mi?

Yöntem bölümlerinde edilgen çatının yaygın olduğunu biliyorsun. APA iki çatıya da izin verir, ama edilgen yapının sık sık gereğinden fazla kullanıldığını söyler. Yönerge şöyle bir ayrım önerir: insanların eylemlerini anlatırken etken çatı daha doğrudan ve açıktır; deney düzeneğini anlatırken ise eylemi kimin yaptığı değil, neyin yapıldığı önemlidir ve edilgen çatı uygundur. APA, "I" ve "we" zamirlerinin yazarın kendi eylemleri için kullanılabileceğini de açıkça belirtir.

Pratikte bu, iki çatıyı karıştırmak değil, her cümlede odağı seçmek demektir. "The camera was calibrated against a reference thermocouple" cümlesinde odak kameradır. "We repeated each run three times to check repeatability" cümlesinde ise bir karar vardır ve o kararı kimin verdiği önemlidir.

Tekrarlanabilirlik: hangi ayrıntı?

Yöntem bölümünün kontrol sorusu basittir: başka bir laboratuvardaki biri, yalnızca bu bölümü okuyarak deneyi kurabilir mi? Bu soru hangi ayrıntıların girmesi gerektiğini belirler: kullanılan cihazlar ve özellikleri, kalibrasyonun nasıl yapıldığı, deney koşullarının aralığı, her ölçümün kaç kez tekrarlandığı ve ölçüm belirsizliği. Buna karşılık deneyin hangi gün yapıldığı ya da bir cihazın bulunmasının ne kadar sürdüğü gibi ayrıntılar bu soruya hizmet etmez ve dışarıda kalır.

Bulgular: önce ana sonuç, sonra sayılar

Bulgular bölümü, deneylerin yapıldığı sırayla değil, araştırma sorularının sırasıyla düzenlenir. Her paragraf en önemli bulguyla açılır, sayılar onu destekler ve okur bir şekle yönlendirilir. Şekle atıf yapan cümleler çoğu zaman şimdiki zamanla kurulur, çünkü şekil okurun önünde duran bir şeydir: "Figure 4 compares the two methods." Bulgunun kendisi ise geçmiş zamanla aktarılır.

Bu paragrafta "proves", "because" ya da "the main factor" yok. Farkın nedeni tartışma bölümünün konusudur. Bir tablodaki bütün sayıları metinde yeniden yazmak da gerekmez; metin, tablonun okura neyi göstermesi gerektiğini söyler.

Türkçe köprüsü

Türkçe tezlerde yöntem bölümü çoğu zaman "-mıştır" ekli edilgen cümlelerle yazılır: "Numuneler ısıtılmıştır", "Veriler kaydedilmiştir". Bu yapı İngilizcedeki geçmiş zamanlı edilgen çatıya iyi karşılık gelir ve deney düzeneğini anlatırken doğaldır. Ama Türkçe alışkanlıkla her cümleyi edilgen kurmak, İngilizcede kararları ve tercihleri sahipsiz bırakır. "We chose…" demek, Türkçede "tercih edilmiştir" demekten daha az resmî değildir.

Bulgular bölümünde ise başka bir aktarım tuzağı vardır. Türkçede "Sıcaklığın arttığı görülmektedir" gibi şimdiki zamanlı kalıplar bulguları anlatırken sık kullanılır. İngilizceye birebir taşınınca "The temperature is observed to increase" gibi, bulguyu genel bir olgu gibi sunan cümleler çıkar. İngilizcede ölçülen sonuç geçmiş zamanla yazılır: "The temperature increased."

Gerçek hayattan örnekler

Mert yöntem bölümünü baştan yazıyor. Önce bütün "will" sözcüklerini geçmiş zamana çeviriyor. Sonra Sofie'den bölümü okumasını ve deneyi yalnızca bu metne bakarak kurabilir mi diye söylemesini istiyor. Sofie üç soru soruyor: kamera hangi sıcaklıkta kalibre edildi, ısıtıcının gücü nasıl ölçüldü, her deney kaç kez tekrarlandı? Üçünün cevabı da metne giriyor.

Bulgular bölümünde her yorum cümlesini kesip tartışma bölümüne taşıyor. Geriye kalan paragraflar kısa, sayısal ve sade. Danışmanı yeni sürümü okurken bu kez yalnızca bir şeyi soruyor: "Where did 'proves' go?" Mert cevap veriyor: "To the discussion, as 'suggests'."

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata, tekrarlanabilirlik için gereken bir ayrıntıyı bildik sanıp atlamaktır: kalibrasyon yöntemi, tekrar sayısı ya da ölçüm belirsizliği.

Mini alıştırma

1. Yöntem bölümünün ve bulgular bölümünün kontrol soruları nedir?
2. APA'ya göre işlemin anlatımında ve bulguların ne anlama geldiğini tartışırken hangi zamanlar önerilir?
3. APA'ya göre edilgen çatı hangi durumda uygundur?
4. Bulgular bölümü hangi sırayla düzenlenir?
5. "The temperature increases, which shows that conduction is important" cümlesi bir bulgular bölümünde neden sorunludur?

Cevaplar

1. Yöntem için: başka biri bu çalışmayı tekrarlayabilir mi? Bulgular için: okur yorumdan önce verinin kendisini görebiliyor mu?
2. İşlemin anlatımında geçmiş zaman; bulguların anlamını tartışırken şimdiki zaman.
3. Eylemi kimin yaptığından çok neyin yapıldığı önemli olduğunda, örneğin deney düzeneğini anlatırken.
4. Deneylerin yapıldığı sırayla değil, araştırma sorularının sırasıyla.
5. Ölçülen bulguyu şimdiki zamanla genel bir olgu gibi sunuyor ve yorumu bulgular bölümüne taşıyor.

Sesli tekrar görevi

Sonra bir sonucu bulgu cümlesi olarak söyle: "The… increased from… to…". Ardından aynı sonucu bir şekle bağla: "Figure 1 shows…". En sonda yorumu ayrı bir cümleyle, şimdiki zamanda ve temkinle söyle: "This suggests that…". Dört cümlenin zamanlarının nasıl değiştiğini dinle.

Özet kartı

1. Yöntem sorusu: başka biri tekrarlayabilir mi? Bulgular sorusu: veri yorumdan önce görünüyor mu?
2. APA: işlem ve bulgular geçmiş zaman; anlam, sonuç ve sınırlılıklar şimdiki zaman; komşu paragraflarda tutarlılık.
3. Öneriden rapora: will gider, was ve were gelir.
4. Çatı: düzenek için edilgen, kararlar için etken; I ve we serbest.
5. Tekrarlanabilirlik ayrıntıları: cihaz, kalibrasyon, koşullar, tekrar sayısı, belirsizlik.
6. Bulgular: soru sırası, önce ana sonuç, sonra sayı ve şekil; neden tartışmaya kalır.

Sonraki derse köprü

Mert'in raporunun bütün bölümleri artık kendi görevini yapıyor. Ama rapor bir yıl sonra bir teze dönüşecek ve tez, bölümlerin yan yana durduğu bir rapordan daha fazlası olacak: birkaç deney, bir literatür bölümü ve hepsini birbirine bağlayan bir akış. Danışmanı ilk toplantıda bir içindekiler taslağı istiyor. Bir tezin bölümlerinin nasıl sıralandığı ve okuru bölümden bölüme nasıl taşıdığı sıradaki konu.