Akademik makalenin yapısı

Merak sorusu

Mert Hollanda'daki yüksek lisansının ilk haftasında. Isı transferi dersinin hocası ilk hafta için bir makale veriyor ve perşembe günkü seminerde tartışılacağını söylüyor. Makale on dört sayfa. Mert pazartesi akşamı ilk satırdan başlıyor ve bir romanı okur gibi ilerliyor. Üçüncü sayfada, denklemlerle dolu bir yöntem bölümünde takılıyor; yedinci sayfaya geldiğinde neyi okuduğunu unutmuş.

Perşembe günü seminerde hoca bir soru soruyor: "So, what gap does this paper address?" Mert'in aklında makalenin ayrıntıları var, ama bu sorunun cevabı yok. Yanındaki öğrenci ise yalnızca giriş bölümünün son paragrafını işaret ederek cevap veriyor. Mert o an fark ediyor: makalenin bir haritası vardı ve o, haritaya bakmadan yürümeye çalışmıştı. Akademik bir makale nasıl kurulur ve bu yapıyı bilmek okumayı nasıl değiştirir?

Anlatım

Bir yapı, birçok makale

Deneysel ya da gözleme dayalı araştırmaları anlatan makalelerin büyük bir kısmı benzer bir sırayı izler. Bu sıra İngilizcede sık sık IMRaD diye kısaltılır: Introduction, Methods, Results and Discussion, yani giriş, yöntem, bulgular ve tartışma. Bu yapı özellikle fen, mühendislik ve sağlık bilimlerinde yaygındır. Sosyal ve beşerî bilimlerde makaleler daha esnek bir düzende de yazılabilir; bu yüzden IMRaD bir yasa değil, sık karşılaşılan bir kalıptır.

Bu dört ana bölümün önünde ve arkasında başka parçalar da durur: başlık, özet ve anahtar sözcükler en başta; sonuç, kaynakça ve varsa ekler en sonda. Her parçanın kendine özgü bir işi vardır ve bu işleri tanımak, bir makalenin içinde kaybolmamanın ilk adımıdır.

Özet: makalenin kısa hâli

Başlığın hemen altında bir özet bulunur; İngilizcede buna "abstract" denir. Özet makalenin tamamını birkaç cümlede verir: sorun, yöntem, ana bulgu ve sonuç. Altında genellikle birkaç anahtar sözcük, "keywords", yer alır. Özet, bir makaleyi okumaya değip değmeyeceğine karar vermenin en hızlı yoludur.

Giriş: neden bu çalışma?

Giriş bölümü çoğu zaman genelden özele daralan bir yol izler. Önce alanın genel önemini anlatır, sonra bu konuda daha önce yapılmış çalışmaları özetler, ardından bu çalışmalarda neyin eksik kaldığını gösterir. İngilizcede bu eksiğe "gap" denir, yani boşluk. Girişin son paragrafı ise genellikle bu boşluğu dolduracak çalışmanın amacını ya da araştırma sorusunu söyler. Mert'in seminerde aradığı cevap tam olarak buradaydı.

Bu geçişler belirli kalıplarla işaretlenir. Boşluğu haber veren cümleler çoğu zaman "However" ya da "little is known about" gibi ifadelerle başlar. Amacı söyleyen cümleler ise "This study aims to…" ya da "The aim of this paper is to…" gibi bir kalıpla gelir.

Yöntem ve bulgular

Yöntem bölümü, araştırmanın nasıl yapıldığını anlatır: hangi veriler, hangi araçlar, hangi işlemler. Burada sık sık edilgen yapı kullanılır, çünkü önemli olan işi kimin yaptığı değil, ne yapıldığıdır: "The samples were heated…", "Data were collected…". Bu bölüm başka bir araştırmacının çalışmayı tekrarlayabilmesi için ayrıntılıdır; ilk okumada her ayrıntıyı anlamak gerekmez.

Bulgular bölümü, araştırmanın ne bulduğunu yorum katmadan verir: sayılar, tablolar, grafikler. Bu bölümde "The results show that…" ya da "As shown in Figure 3…" gibi kalıplar sık görülür. Ders EP2.14'te grafik anlatma dilini bir iş bağlamında görmüştük; bulgular bölümü aynı dilin akademik bir sürümünü kullanır.

Tartışma ve sonuç

Tartışma bölümü, bulguların ne anlama geldiğini yorumlar: bulgular beklentiyle uyuşuyor mu, önceki çalışmalarla nasıl karşılaştırılıyor, çalışmanın sınırlılıkları neler. Burada temkinli bir dil hâkimdir: "These findings suggest that…", "This may be due to…". Temkinli dilin akademik yazıdaki yerini bu parkurun ilerleyen bir dersinde ayrıca çalışacağız. Sonuç bölümü ise ana bulguyu kısaca özetler ve çoğu zaman gelecekteki araştırmalara bir öneriyle biter.

Kaynakça

Makalenin sonunda, metinde atıf yapılan bütün kaynakların listesi bulunur; buna "references" denir. Kaynakçanın nasıl düzenlendiği ve metin içinde kaynakların nasıl gösterildiği, alana ve dergiye göre değişen kurallara bağlıdır. Bu kuralları kaynak gösterme bölümünde ayrıca ele alacağız.

Türkçe köprüsü

Türkçe akademik yazında da benzer bir yapı kullanılır: özet, giriş, yöntem, bulgular, tartışma ve sonuç. Bu yüzden Türkiye'de lisans eğitimini tamamlamış birçok öğrenci bu bölümlerin adlarını zaten bilir. Fark çoğu zaman bölümlerin içindedir. Türkçe bir lisans tezinde giriş bölümü bazen uzun bir genel arka plan ve kavram açıklamalarıyla dolar; İngilizce bir makalede ise girişin asıl işi, okuru hızla boşluğa ve araştırma sorusuna getirmektir.

Okuma alışkanlığı da bir köprü kurar. Türkçe bir ders kitabını baştan sona okumaya alışkın olan öğrenci, bir makaleyi de aynı biçimde okumaya çalışır. Mert'in pazartesi akşamı yaptığı buydu. Oysa makalenin bölümleri farklı sorulara cevap verir ve okur önce hangi soruyu sorduğunu bilirse, cevabı hangi bölümde arayacağını da bilir.

Gerçek hayattan örnekler

Bir sonraki hafta Mert yeni makaleyi açtığında önce bölüm başlıklarına bakıyor ve bir kâğıda makalenin haritasını çıkarıyor. Özeti okuyup makalenin ne yaptığını bir cümleyle yazıyor. Girişin son paragrafında "However, few studies have examined…" ile başlayan cümleyi buluyor ve altını çiziyor; boşluk orada. Hemen ardından gelen "This paper aims to…" cümlesini amaç olarak işaretliyor.

Yöntem bölümünü bu kez ilk okumada hızlıca geçiyor; yalnızca hangi deneyin yapıldığını not ediyor. Bulgular bölümünde ana grafiğe bakıyor, tartışma bölümünde ise "These findings suggest…" ile başlayan cümleleri arıyor. Perşembe günü hoca yine boşluğu sorduğunda Mert ilk söz alan oluyor ve cevabını girişin son paragrafından okuyor.

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata, yöntem bölümünün her ayrıntısını ilk okumada anlamaya çalışmaktır. Bu bölüm tekrarlanabilirlik için ayrıntılıdır; ilk okumada ne yapıldığını genel olarak bilmek çoğu zaman yeterlidir.

Mini alıştırma

1. IMRaD kısaltması hangi bölümleri anlatır?
2. Özetin bir makaledeki işlevi nedir?
3. Bir makalenin giriş bölümünde "gap" ne anlama gelir ve genellikle nerede bulunur?
4. Yöntem bölümünde edilgen yapı neden sık kullanılır?
5. Bulgular ile tartışma bölümü arasındaki temel fark nedir?

Cevaplar

1. Introduction, Methods, Results and Discussion; giriş, yöntem, bulgular ve tartışma.
2. Makalenin tamamını birkaç cümlede verir ve okumaya değip değmeyeceğine karar vermeyi sağlar.
3. Önceki çalışmalarda eksik kalan noktadır; genellikle girişin sonuna doğru, çoğu zaman "However" ya da "little is known about" gibi kalıplarla gelir.
4. Çünkü önemli olan işi kimin yaptığı değil, ne yapıldığıdır.
5. Bulgular sonuçları yorum katmadan verir; tartışma bu sonuçların ne anlama geldiğini yorumlar.

Sesli tekrar görevi

Sonra bu dört cümleyi bir makalenin dört bölümüne yerleştiriyormuş gibi sırayla söyle ve her birinin hangi bölüme ait olduğunu Türkçe belirt. Bu alıştırma, hem makaleyi okurken hem de ileride yazarken işine yarayacak bir harita kurar.

Özet kartı

1. Deneysel makalelerin çoğu IMRaD yapısını izler; sosyal ve beşerî bilimlerde düzen daha esnek olabilir.
2. Özet ve anahtar sözcükler makalenin kısa hâlidir.
3. Giriş genelden özele daralır; sonundaki "gap" ve amaç cümlesi makalenin kalbidir.
4. Yöntem nasıl yapıldığını edilgen yapıyla anlatır; ilk okumada her ayrıntı gerekmez.
5. Bulgular yorumsuz sonuçtur; tartışma yorum ve sınırlılıktır, temkinli dille yazılır.
6. Kaynakça ve atıf kuralları alana ve dergiye göre değişir.

Sonraki derse köprü

Mert artık bir makalenin bölümlerini tanıyor, ama haftalık okuma listesi uzuyor ve her makaleyi baştan sona okumaya zamanı yok. Deneyimli araştırmacılar bir makaleyi çoğu zaman sırayla okumaz: önce özete ve sonuca bakar, sonra okumaya değerse girişe ve şekillere geçer. Hangi bölümü hangi sırayla okuyacağına karar vermek, okuma süresini büyük ölçüde değiştirebilir. Sıradaki derste makaleyi stratejik bir sırayla okumayı çalışıyoruz.