Kelime ve dilbilgisi soruları

Merak sorusu

Zehra ilk YÖKDİL denemesinde bir boşluk sorusunda takılıyor: "___ the high cost, the hospital decided to buy the new scanner." Şıklar şunlar: although, despite, however, because, unless. Zehra cümlenin anlamını hemen kavrıyor: maliyet yüksek ama yine de alınmış, yani bir zıtlık var. "Although" bir zıtlık bağlacı ve Zehra onu işaretliyor. Cevap anahtarında doğru şık "despite".

Zehra'nın anlamı doğru okumuştu; iki şık da zıtlık bildiriyordu. Ama boşluktan sonra bir cümle değil, "the high cost" diye bir isim öbeği geliyordu. "Although" bir yan cümle ister, "despite" bir isim öbeği. Anlam iki şıkkı ayakta bırakmış, yapı birini elemişti. Bu tür sorularda doğru cevaba giden yol çoğu zaman anlamdan değil, cümlenin iskeletinden geçer.

Anlatım

Önce boşluğun türünü tanı

Kelime ve dilbilgisi soruları kısa görünür ve hızla cevaplanmak ister. Ama her boşluk aynı şeyi sormaz. Bazıları bir sözcüğün anlamını, bazıları bir sözcüğün hangi sözcükle birlikte kullanıldığını, bazıları bir zamanı, bazıları bir bağlacı ya da edatı sorar. Şıklara bakmak, sorunun türünü çoğu zaman hemen söyler. Beş şıkkın beşi de aynı fiilin farklı zamanlarıysa soru bir zaman sorusudur; beşi de farklı bağlaçlarsa soru cümleler arasındaki ilişkiyi sorar.

Bu tanıma, aramanın yönünü belirler. Zaman sorusunda cümledeki zaman ipuçlarına, bağlaç sorusunda iki cümle arasındaki mantıksal ilişkiye ve boşluktan sonra gelen yapıya, kelime sorusunda bağlama ve eşdizimlere bakarsın.

Cümlenin tamamını oku

En sık yapılan hata boşluğun yalnızca çevresine bakmaktır. Doğru cevabı belirleyen ipucu bazen boşluktan birkaç sözcük sonra, bazen cümlenin en başındadır. "By the time the results were published, the team ___ the experiment twice" cümlesinde boşluğun zamanını, cümlenin başındaki "by the time" ve onun geçmiş zamanı belirler: sonuçlar yayımlandığında deney zaten iki kez yapılmıştı. Doğru şık "had repeated" olur.

Zaman ipuçlarını tanımak bu soruların yarısını çözer: since ve for, by the time, already, yet, last year, recently, so far. Her biri belirli zamanlarla birlikte gelmeye eğilimlidir. Bu eğilimleri bir liste olarak ezberlemek yerine, her birini bir örnek cümleyle öğrenmek daha kalıcıdır.

Bağlaçlar: anlam ve yapı birlikte

Zıtlık bağlaçlarının anlam farklarını ve hangi yapıyla kullanıldıklarını Ders EN4.13'te görmüştük. Sınavda bu bilgi iki adımda kullanılır. İlk adımda iki cümle arasındaki ilişkiyi belirlersin: zıtlık mı, neden mi, sonuç mu, koşul mu? İkinci adımda boşluktan sonra ne geldiğine bakarsın: tam bir cümle mi, bir isim öbeği mi, yoksa bir noktadan sonra yeni bir cümle mi? Although ve because tam bir cümle ister; despite ve because of bir isim öbeği; however ise çoğu zaman yeni bir cümlenin başında, virgülle ayrılarak durur.

Kelime soruları: anlamın ötesinde eşdizim

Kelime sorularında şıklar çoğu zaman aynı türden sözcüklerdir: beş fiil, beş sıfat ya da beş isim. Bunların birkaçı Türkçeye çevrildiğinde benzer anlamlar taşıyabilir. Doğru şıkkı belirleyen şey çoğu zaman bir sözcüğün hangi sözcükle birlikte kullanıldığıdır. "Conduct a study", "draw a conclusion", "pose a risk" gibi eşdizimleri Ders EN4.20'de görmüştük. Bu tür kalıplar akademik metinlerde sık geçer ve YÖKDİL'in alan metinlerinde özellikle önemlidir.

Phrasal verb ve edat soruları da bu aileye girer. "Carry out", "account for", "result in" gibi yapılar, bir fiilin anlamını edatıyla birlikte değiştirir. Phrasal verb'lerin neden bu kadar önemli olduğunu Ders EN3.28'de tartışmıştık; sınavda bunlar bir anlam bütünü olarak sorulur ve tek sözcük gibi öğrenilmeleri gerekir.

Eleme sırası

Bir boşluk sorusunda şıkları elemek için işe yarayan bir sıra vardır. Önce yapıca imkânsız olanları ele: boşluktan sonra bir isim öbeği geliyorsa tam cümle isteyen bağlaçlar, özne tekilse çoğul fiiller düşer. Sonra anlamca uymayanları ele: zıtlık gereken yerde neden bildiren bir bağlaç, olumlu bir bağlamda olumsuz bir sıfat. Kalan iki şık arasında karar verirken eşdizim ve üslup belirleyici olur.

Bu sorular sınavın kısa sorularıdır ve uzun okuma soruları için zaman bırakmak önemlidir. Bir boşlukta uzun süre takılıyorsan, iki şıkka kadar eleyip birini işaretle ve devam et. Önceki derste gördüğümüz gibi yanlış cevaplar puanı düşürmez; boş bırakmak yerine eleyip seçmek her zaman daha iyidir.

Türkçe köprüsü

Türkçede bağlaçlar ve edatlar büyük ölçüde eklerle ve sonraki yapıyla esnek biçimde kullanılır: "Maliyet yüksek olmasına rağmen" ve "Yüksek maliyete rağmen" aynı "rağmen" sözcüğüyle kurulur; değişen, ondan önceki yapıdır. İngilizcede ise aynı anlamı taşıyan iki ayrı sözcük vardır ve hangisinin kullanılacağını sonraki yapı belirler: although bir cümleyle, despite bir isim öbeğiyle. Türk öğrencinin "although" ile "despite" arasındaki farkı anlamda araması bu yüzden sonuç vermez; fark yapıdadır.

Kelime sorularında da benzer bir tuzak var. Türkçede "yapmak" fiili çok geniş bir alanı kapsar: araştırma yapmak, hata yapmak, ödev yapmak, deney yapmak. İngilizcede bu alan conduct, make, do, carry out gibi farklı fiillere bölünür. Türkçe karşılığı aynı olan beş şık arasında doğru olanı bulmak için Türkçeden değil, İngilizce eşdizimden yola çıkmak gerekir.

Gerçek hayattan örnekler

Zehra deneme sonuçlarını incelerken kaçırdığı boşluk sorularını türlerine göre ayırıyor: zaman, bağlaç, kelime, edat. En çok hatanın bağlaç sorularında olduğunu görüyor ve hepsinde aynı nedeni buluyor: anlamı doğru seçmiş, yapıyı kontrol etmemiş.

Bir sonraki denemede her bağlaç sorusunda iki soruyu sesli olmasa da zihninde soruyor: ilişki ne, boşluktan sonra ne geliyor? Kelime sorularında ise şıkları Türkçeye çevirmeden önce, boşluğun yanındaki isimle hangisinin birlikte kullanıldığını düşünüyor. Okuduğu alan makalelerinden çıkardığı eşdizim listesi burada işe yarıyor: "conduct an experiment", "obtain results", "raise concerns". Bağlaç sorularındaki hatası yarıya iniyor.

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata, şıkları tek tek Türkçeye çevirip en uygun Türkçe anlamı seçmektir. Birden fazla şık aynı Türkçe karşılığa sahip olabilir; doğru cevabı İngilizce eşdizim belirler.

Mini alıştırma

1. Boşluk sorusunda şıklara bakmak neden işe yarar?
2. "By the time" ile başlayan geçmiş zamanlı bir cümlede boşluk hangi zamanı ister?
3. "Although" ve "despite" arasındaki temel yapı farkı nedir?
4. Şıkları elerken önce hangi ölçüt uygulanır?
5. Türkçe karşılığı aynı olan iki fiil arasında nasıl karar verirsin?

Cevaplar

1. Sorunun türünü, zaman mı, bağlaç mı, kelime mi olduğunu hemen gösterir ve aramanın yönünü belirler.
2. Geçmişte o andan önce tamamlanmış bir eylem için genellikle past perfect.
3. "Although" tam bir cümle, "despite" bir isim öbeği ister.
4. Yapı; önce dilbilgisi açısından imkânsız şıklar elenir.
5. Boşluğun yanındaki sözcükle hangisinin birlikte kullanıldığına, yani İngilizce eşdizime bakarak.

Sesli tekrar görevi

Ardından üç eşdizimi bir cümle içinde sesli kullan: "We conducted an experiment…", "The results suggest that…", "This finding raises concerns about…" Eşdizimleri tek sözcük gibi değil, cümlenin içinde ses olarak öğrenmek, sınavda doğru şıkkın kulağa tanıdık gelmesini sağlar.

Özet kartı

1. Şıklara bakarak sorunun türünü tanı: zaman, bağlaç, kelime, edat.
2. Boşluğun çevresini değil, cümlenin tamamını oku; ipucu uzakta olabilir.
3. Zaman sorularında zaman ipuçlarını, bağlaç sorularında ilişkiyi ve sonraki yapıyı izle.
4. Kelime sorularında Türkçe anlam değil, İngilizce eşdizim belirleyicidir.
5. Eleme sırası: önce yapı, sonra anlam, en son eşdizim ve üslup.
6. Kısa sorularda takılma; iki şıkka indir, birini işaretle, devam et.

Sonraki derse köprü

Kelime ve dilbilgisi sorularında tek bir boşluk vardı; cümle tamamlama sorularında ise bir cümlenin yarısı verilir ve öbür yarısını şıklar arasından bulursun. Çeviri sorularında ise iki dil arasında anlamı en doğru aktaran şıkkı seçersin. Bu iki soru türü, cümlenin mantıksal bütünlüğünü ve iki dil arasındaki yapı farklarını görmeyi ister. Sıradaki derste cümle tamamlama ve çeviri sorularını çalışıyoruz.