Cümle tamamlama ve çeviri soruları

Merak sorusu

Zehra bir çeviri sorusunda iki şık arasında kalıyor. İngilizce cümle şu: "Although many studies have been conducted, the exact cause of the disease remains unknown." Şıklardan biri "Birçok çalışma yapılmış olmasına rağmen hastalığın nedeni hâlâ bilinmemektedir" diyor; öbürü "Pek çok çalışma yürütülmüş olsa da hastalığın kesin nedeni bilinmemektedir." İki şık da akıcı ve doğal. Zehra ilkini seçiyor, çünkü "hâlâ" sözcüğü ona "remains" fiilini çok iyi karşılıyor gibi geliyor.

Cevap ikinci şık. Birinci şıkta "exact", yani "kesin" sözcüğü yoktu. Hastalığın nedeni hakkında bir şeyler biliniyor olabilir; bilinmeyen, kesin nedendir. Tek bir sıfatın eksikliği, cümlenin söylediği şeyi değiştirmişti. Çeviri sorularında akıcılık bir tuzak olabilir: en doğal duyulan şık değil, hiçbir şeyi eksiltmeyen ve hiçbir şey eklemeyen şık doğrudur.

Anlatım

Cümle tamamlama: yarım cümlenin istediği

Bu soru türünde önüne yarım kalmış bir cümle konur; eksik kalan bölüm beş şıktan birindedir. Doğru şık, verilen yarıyla hem anlamca hem yapıca bütün bir cümle kuran şıktır. Burada iki tür ipucu vardır: verilen yarıdaki bağlaç ve verilen yarıdaki zaman.

Bağlaç, iki yarı arasındaki mantıksal ilişkiyi söyler. "Although" ile başlayan bir yarı, ikinci yarıda bir zıtlık bekler; "Since" ya da "Because" bir sonuç, "Unless" bir koşulun tersini. İlişkiyi kuramayan şıklar, dilbilgisi açısından doğru olsalar bile elenir.

Zamanların uyumu

Zaman ipucu çoğu zaman daha belirleyicidir. Bir koşul cümlesinin yarısı verildiğinde, öbür yarının zamanı büyük ölçüde belirlidir. "If the samples had been stored properly" diye başlayan bir yarı, geçmişte gerçekleşmemiş bir koşuldan söz eder ve sonuç yarısı "would have" yapısını ister.

Koşul cümlelerinin bu türünü seviye derslerinde görmüştük. Sınavda yapılacak şey, verilen yarının zamanını tanıyıp şıkları ona göre süzmektir. Geçmiş zamanla verilmiş bir yarıya geniş zamanlı bir sonuç, gelecek zamanla verilmiş bir yarıya geçmiş zamanlı bir neden çoğu zaman uymaz. Bu süzme genellikle beş şıkkın üçünü eler; kalan ikisi arasında anlam karar verir.

Konu sürekliliği

İki yarının aynı konudan söz etmesi gerekir. Verilen yarı bir hastalığın yayılmasından söz ediyorsa, doğru şık da aynı hastalık ya da aynı süreç hakkındadır. Şıklardan biri dilbilgisi açısından kusursuz ama konudan sapmış olabilir: başka bir özneye, başka bir olaya geçer. Zamir ipuçları da burada işe yarar: verilen yarıda tekil bir özne varsa, doğru şıkta ona gönderme yapan "it", çoğul bir özne varsa "they" beklenir.

Çeviri soruları: öğeleri tek tek eşle

Çeviri sorularında bir cümle verilir ve öbür dildeki en doğru karşılığını seçersin. Çevirinin anlama sadakat ilkesini Ders EN6.11'de görmüştük. Sınavda bu ilke daha somut bir kontrole dönüşür: cümlenin taşıdığı her anlam öğesinin şıkta da bulunması gerekir. Kontrol edilecek öğeler genellikle şunlardır: özne ve yüklem, zaman ve kip, olumsuzluk, sayı ve nicelik sözcükleri, karşılaştırma ve kesinlik bildiren sıfat ve zarflar.

Zehra'nın sorusunda "exact" sözcüğü bu son gruba giriyordu. Benzer biçimde "most" ile "all", "may" ile "must", "some" ile "many" arasındaki fark, bir şıkkı yanlış yapmaya yeter. Akıcı ama bir öğeyi eksik ya da fazla veren şık, en tehlikeli çeldiricidir.

Bu cümlenin doğru çevirisinde "çoğu", "tamamlayabildi" ve "bir saat içinde" öğelerinin üçü de bulunmalıdır. "Bütün katılımcılar" diyen ya da yetenek bildiren "-ebildi" ekini atlayan bir şık, ne kadar doğal duyulursa duyulsun yanlıştır.

Uzun Türkçe cümlelerde önce yüklemi bul

Türkçeden İngilizceye çeviri sorularında Türkçe cümle çoğu zaman uzun bir sıfat öbeğiyle başlar: "Son on yılda yapılan araştırmaların gösterdiği sonuçlar…" İngilizcede bu bilgi genellikle ismin arkasına, bir ilgi cümlesi ya da bir sıfat öbeği olarak taşınır. İlgi cümlelerini Ders EN3.24'te görmüştük. Bu tür bir cümlede önce Türkçe yüklemi, yani cümlenin sonundaki ana fiili bul; sonra o fiilin öznesini. Şıklar arasında bu ikisini doğru veren şıklar kalır, öbürleri elenir.

Türkçe köprüsü

Türkçe ile İngilizcenin sözcük sırası neredeyse ayna gibidir: Türkçe ana fiili sona, İngilizce başa yakın yerleştirir; Türkçe niteleyiciyi ismin önüne, İngilizce çoğu zaman arkasına koyar. Bu yüzden iki dil arasında sözcük sözcük ilerleyen bir okuma, çeviri sorularında kaybolmaya yol açar. Önce iskeleti, yani kim neyi ne zaman yaptı sorusunun cevabını iki cümlede de bul; ayrıntıları sonra eşle.

Bir de Türkçenin ek zenginliği var. "Tamamlayabildi" tek bir sözcükte hem geçmiş zamanı hem yeteneği taşır; İngilizcede bu "were able to complete" diye üç dört sözcüğe yayılır. Bir şıkta tek bir ekin eksik olması, İngilizce cümleden koca bir anlam parçasını silmek demektir. Türkçe şıkları okurken ekleri de en az sözcükler kadar dikkatle okumak gerekir.

Gerçek hayattan örnekler

Zehra çeviri sorularında bir yöntem kuruyor. İngilizce cümlenin altında, zihninde değil kâğıtta, öğeleri işaretliyor: özne, fiil, zaman, olumsuzluk, nicelik, kesinlik. Sonra şıkları bu listeye göre tek tek kontrol ediyor ve bir öğeyi eksik ya da fazla veren şıkkı hemen eliyor.

Bu cümlede "some", "argue" ve "may" öğelerini işaretliyor. "Araştırmacılar yeni ilacın riski azalttığını kanıtladı" diyen şık üçünü birden bozuyor: "bazı" kaybolmuş, "ileri sürmek" "kanıtlamak" olmuş, "azaltabilir" kesinleşmiş. Cümle tamamlama sorularında ise önce verilen yarının zamanını ve bağlacını işaretliyor. Bir sonraki denemede bu iki soru türünde yalnızca birer hata yapıyor.

Sık yapılan hata

İkinci hata cümle tamamlamada yalnızca anlama bakmaktır. Anlamca uyan ama zamanı verilen yarıyla uyuşmayan bir şık, ilk bakışta en mantıklısı gibi görünebilir.

Mini alıştırma

1. Cümle tamamlama sorularında hangi iki ipucu öne çıkar?
2. "If the samples had been stored properly" yarısı hangi yapıdaki bir sonuç ister?
3. Çeviri sorularında hangi öğeler tek tek kontrol edilmelidir?
4. "Most of the participants" ifadesini "bütün katılımcılar" diye çeviren şık neden yanlıştır?
5. Uzun bir Türkçe cümlede önce neyi bulmak gerekir?

Cevaplar

1. Verilen yarıdaki bağlaç ve verilen yarıdaki zaman.
2. "Would have" ile kurulan, geçmişte gerçekleşmemiş bir sonuç.
3. Özne ve yüklem, zaman ve kip, olumsuzluk, nicelik sözcükleri, karşılaştırma ve kesinlik bildiren sözcükler.
4. Çünkü "most" bir çoğunluğu, "bütün" ise hepsini anlatır; nicelik değişmiştir.
5. Cümlenin sonundaki ana fiili ve onun öznesini.

Sesli tekrar görevi

Ardından üç koşul cümlesinin ilk yarısını sesli söyle ve her birini doğru zamanla tamamla: "If the funding had arrived earlier, …", "If the temperature rises above forty degrees, …", "If we had more data, …" Her birinde ikinci yarının zamanını neden seçtiğini kısaca söyle.

Özet kartı

1. Cümle tamamlama: verilen yarının bağlacına ve zamanına bak; önce yapıyla, sonra anlamla ele.
2. Koşul cümlelerinde verilen yarı, öbür yarının zamanını büyük ölçüde belirler.
3. İki yarı aynı konudan söz etmeli; zamirler ipucu verir.
4. Çeviri: özne, yüklem, zaman, kip, olumsuzluk, nicelik ve kesinlik öğelerini tek tek eşle.
5. En akıcı şık değil, hiçbir şeyi eksiltmeyen ve eklemeyen şık doğrudur.
6. Uzun Türkçe cümlede önce sondaki ana fiili ve öznesini bul.

Sonraki derse köprü

Kelime, dilbilgisi, cümle tamamlama ve çeviri soruları tek tek cümleler üzerinde çalışır. Paragraf soruları ise bir metnin bütününe bakar: ana fikri bulmak, bir paragrafı tamamlayacak cümleyi seçmek, anlam akışını bozan cümleyi fark etmek. Bu sorular sınavın en uzun okuma yükünü taşır ve zamanın en çok gittiği yer burasıdır. Sıradaki derste paragraf sorularını ve bir metnin akışını izlemenin yollarını çalışıyoruz.