R'nin iki hayatı: İngiliz ve Amerikan söyleyişi

Merak sorusu

Duygu her sabah işe giderken iki İngilizce dinleme kaydı açıyor. Birini Londra'da yaşayan bir anlatıcı, öbürünü Chicago'da yaşayan biri seslendiriyor. Bir gün ikisi de aynı cümleyi söylüyor: "There are four doors on the car." Londralı anlatıcının cümlesinde r'ler neredeyse hiç duyulmuyor; four ve car uzun bir ünlüyle bitiyor. Chicagolu anlatıcının cümlesinde ise her r açıkça duyuluyor ve sanki ünlülere sinmiş.

Duygu bir an duraksıyor ve kendine soruyor: hangisi doğru? Ve kendi r'si, Türkçedeki dilin damağa vurduğu o r, bu iki söyleyişten hangisine benziyor?

Anlatım

İngilizce r nasıl çıkar

Önce iki söyleyişin ortak noktasına bakalım: İngilizce r, Türkçe r'den bambaşka bir sestir. Türkçede dilin ucu diş etinin hemen arkasına bir ya da birkaç kez hızla vurur. İngilizcede ise dil hiçbir yere vurmaz. Dilin ucu hafifçe yukarı ve geriye kıvrılır ya da dilin gövdesi ağzın içinde toplanır, ama damağa dokunmaz. Hava bu daralmış yoldan akarken dudaklar da hafifçe yuvarlanır. Sonuç, bir sürtünme ya da vuruş değil, yumuşak ve akıcı bir sestir.

Bu sesi bulmak için bir deneme yap: Türkçe bir r söyle ve dilinin damağa vurduğunu hisset. Şimdi dili aynı yöne doğru kaldır, ama vurmadan, aradan bir parmak kadar boşluk bırak. Dudakları hafifçe öne uzat. Çıkan ses w'ye ve bir ünlüye benzeyen, yuvarlak bir r'dir.

İngiliz söyleyişi: r yalnızca ünlüden önce

Standart İngiliz söyleyişinde r'nin söylenip söylenmeyeceğini basit bir kural belirler: r ancak ardından bir ünlü geliyorsa söylenir. Red, very ve sorry sözcüklerinde r'den sonra ünlü geldiği için r duyulur. Car, park, four ve here sözcüklerinde ise r'den sonra ünlü gelmez; r yazılır ama söylenmez ve yerine önceki ünlü uzar ya da kayar.

Bu kural yazılı r'yi bir tür gizli not hâline getirir. Car sözcüğünün sonundaki r kendi başına sessizdir, ama ardından ünlüyle başlayan bir sözcük gelince uyanır. The car is here dendiğinde car ile is arasında bir r duyulur. Buna bağlayıcı r denir.

Amerikan söyleyişi: r her yerde

Genel Amerikan söyleyişinde ise yazılan her r söylenir. Car, park, four ve here sözcüklerinin sonunda r açıkça duyulur. Bird ve water gibi sözcüklerde r önceki ünlüyle kaynaşır ve ünlüye bir r rengi verir; bu, iki ayrı ses değil, r'ye boyanmış tek bir ünlüdür.

Bu yüzden iki söyleyişte aynı sözcük kulakta oldukça farklı durabilir. Here İngiliz söyleyişinde kayan bir ünlüyle biter, Amerikan söyleyişinde r ile. Farkı Ders EN5.19'da başka aksan özellikleriyle birlikte tanımıştık; burada odak r'nin ağızda nasıl kurulduğu ve hangi kurala bağlı olduğu.

Hangisini seçmeli

İki söyleyiş de doğrudur ve geniş bir dinleyici kitlesi tarafından anlaşılır. Önemli olan seçimini tutarlı yapmak. Bir cümlenin yarısında r'leri yutup öbür yarısında söylemek, iki aksanı karıştırdığın izlenimini verir. Hangi aksanı daha çok dinliyorsan, hangisini taklit etmek sana daha kolay geliyorsa onu seç ve r kuralını o aksanınkine göre uygula.

Türkçe köprüsü

Türkçede r her zaman söylenir ve dilin damağa vurmasıyla çıkar. Bu iki alışkanlık da İngilizceye taşınır. İlki ses niteliğinde: Türkçe r, İngilizce bir sözcükte sert ve titrek duyulur. Very sorry gibi bir öbekte iki Türkçe r, cümleye beklenmedik bir vurgu ve gerginlik katar.

İkincisi söylenip söylenmemesinde: Türkçe yazımda her harf okunduğu için göz r'yi görünce ağız onu söyler. Bu, Amerikan söyleyişine yakın duran bir alışkanlık; ama İngiliz söyleyişini seçtiysen car ve four sözcüklerinde r'yi söylememeyi bilinçli olarak öğrenmen gerekir. Bir de sözcük sonu meselesi var. Türkçede sonda duran r, birçok konuşmacının ağzında hafif bir fısıltıya döner; bir ve gelir sözcüklerinin sonunda bunu duyabilirsin. İngilizcede bu fısıltılı r'ye yer yoktur.

Gerçek hayattan örnekler

Duygu, Londralı ve Chicagolu anlatıcıların aynı metni okuduğu bir bölümü dikkatle dinliyor.

Londralı anlatıcı birinci cümlede river sözcüğünün başındaki r'yi söylüyor, çünkü ardından ünlü geliyor. Near, never, far ve water ise sonlarındaki r'yi susturuyor. Ama far from öbeğinde de r sessiz kalıyor, çünkü from bir sessizle başlıyor. Chicagolu anlatıcı ise hepsini söylüyor. Üçüncü cümlede Londralı anlatıcının are ve order sözcüklerinde r'yi yuttuğunu, ama are you öbeğinde bile bağlayıcı r olmadığını fark ediyor; çünkü you bir ünlüyle değil, y sesiyle başlıyor.

Bir de car park öbeğine bakalım. Amerikan İngilizcesinde bu yere çoğunlukla parking lot denir. Yani iki aksan yalnızca r'de değil, bazen sözcük seçiminde de ayrılır.

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata iki söyleyişi karıştırmaktır. Aynı cümlede car sözcüğünde r'yi yutup park sözcüğünde söylemek dinleyiciye tutarsız gelir. Bir aksanı seç ve r kuralını o aksanın düzenine göre her yerde aynı uygula.

Mini alıştırma

1. İngilizce r ile Türkçe r arasındaki temel fark nedir?
2. Standart İngiliz söyleyişinde r hangi durumda söylenir?
3. Bağlayıcı r nedir?
4. Genel Amerikan söyleyişinde car sözcüğünün sonundaki r duyulur mu?
5. Far from öbeğinde İngiliz söyleyişinde r neden duyulmaz?

Cevaplar

1. Türkçe r'de dil damağa vurur; İngilizce r'de dil hiçbir yere değmez, dudaklar hafif yuvarlanır.
2. Yalnızca ardından bir ünlü geldiğinde söylenir.
3. Sonda sessiz kalan r'nin, ardından ünlüyle başlayan bir sözcük gelince söylenmesidir.
4. Evet, duyulur; Genel Amerikan söyleyişinde yazılan her r söylenir.
5. Çünkü from bir sessizle başlar; r'nin uyanması için ünlü gerekir.

Sesli tekrar görevi

İngiliz söyleyişini seçtiysen near, never, far ve water sözcüklerinde r'yi sustur, yalnızca river sözcüğünün başındakini söyle. Amerikan söyleyişini seçtiysen hepsini söyle. Kaydı dinlerken iki şeyi denetle: hiçbir r'de dilin damağa vurduğunu duymamalısın ve seçtiğin kural cümlenin başından sonuna aynı kalmalı.

Özet kartı

1. İngilizce r'de dil hiçbir yere vurmaz; ucu yukarı-geri kıvrılır, dudaklar hafif yuvarlanır.
2. Standart İngiliz söyleyişinde r yalnızca ardından ünlü geldiğinde söylenir.
3. Sonda sessiz kalan r, ünlüyle başlayan bir sözcükten önce bağlayıcı r olarak uyanır.
4. Genel Amerikan söyleyişinde yazılan her r söylenir; bird ve water ünlüleri r rengi taşır.
5. İki söyleyiş de doğrudur; birini seç ve tutarlı uygula.
6. Türkçe vuruşlu ve titrek r'yi ve sözcük sonundaki fısıltılı r'yi İngilizceye taşıma.

Sonraki derse köprü

R gibi İngilizcede iki farklı yüzü olan bir ses daha var: l. Light sözcüğünün başındaki l ile full sözcüğünün sonundaki l aynı harfle yazılır, ama ağızda farklı yerlerde kurulur. Birincisi açık ve parlak, ikincisi koyu ve tok duyulur; Türkçede de lale ile kol sözcüklerinin l'leri arasında benzer bir fark saklıdır. Sıradaki derste açık ve koyu l'yi ayırıyoruz.