Açık l ve koyu l: light ile full aynı l değil

Merak sorusu

Ece yeni işyerinde iki iş arkadaşını misafirlere tanıtıyor: "This is Lily, and this is Paul." Akşam toplantının kaydını dinlerken bir şey dikkatini çekiyor. Kendisi iki adı da aynı l ile söylemiş: parlak, ince, Türkçedeki lale sözcüğünün l'si gibi. Ama Paul kendini tanıtırken adının sonundaki l'yi bambaşka söylüyor; ses daha tok, daha derin, sanki boğazın arkasından geliyor. Lily'nin adındaki l'ler ise Ece'ninkine çok benziyor.

Aynı harf, aynı dil, ama iki farklı ses. Üstelik Ece bu farkı aslında Türkçede her gün yapıyor, yalnızca farkında değil.

Anlatım

İki l, bir harf

İngilizcede l harfi iki farklı biçimde söylenir. İkisinde de dilin ucu üst diş etine değer ve hava dilin yanlarından akar. Fark dilin geri kalanında. Açık l'de dilin gövdesi önde ve yukarıdadır; ses ince ve parlak çıkar. Koyu l'de ise dilin arka kısmı yumuşak damağa doğru kalkar; ses daha tok, daha boğuk ve biraz u'ya benzer bir renk taşır.

Bu iki ses İngilizcede anlam ayırmaz. Light sözcüğünü koyu l ile söylesen yine ışık anlamına gelir. Ama yanlış yerde kullanılan l, sözcüğü yabancı duyurur ve aksanın en belirgin işaretlerinden birini oluşturur.

Hangisi nerede

Standart İngiliz söyleyişinde kural oldukça düzenlidir. L'den sonra bir ünlü geliyorsa açık l söylenir: light, leave, hello, Lily. L bir ünlüden sonra sözcüğün sonunda ya da bir sessizden önce duruyorsa koyu l söylenir: full, ball, feel, Paul; milk, help, film.

Yani aynı sözcük ailesinde bile l değişebilir. Feel sözcüğünün sonundaki l koyudur, ama feeling sözcüğünde -ing ekinin ünlüsü l'ye yaslanınca açılır. Fill koyu l ile biter, filling açık l taşır. Bu, Ders EP1.9'daki r kuralına benzer bir mantıktır: sesin nasıl söyleneceğine ardından gelen ses karar verir.

Amerikan söyleyişinde ve başka ağızlarda

Genel Amerikan söyleyişinde l'ler genellikle her konumda daha koyudur; sözcük başındaki l bile İngiliz söyleyişindekinden daha tok duyulabilir. Londra ve çevresindeki bazı ağızlarda ise sondaki koyu l daha da ileri gider ve neredeyse bir w'ye dönüşür; milk sözcüğü "miwk" gibi duyulur. Bu, o ağızların özelliğidir. Senin için önemli olan, sondaki l'yi koyulaştırmak; onu tamamen w'ye çevirmek gerekmez.

Hece taşıyan l

Ders EP1.4'te little ve bottle sözcüklerinin son hecesinde ünlü kaybolduğunu, heceyi l'nin taşıdığını görmüştük. O l her zaman koyudur. Table, people ve apple sözcüklerinin sonları da böyledir: önceki sessizden doğrudan koyu bir l'ye geçilir, araya ünlü girmez.

Türkçe köprüsü

Türkçede de iki l vardır ve hangisinin söyleneceğine yine çevredeki ünlüler karar verir. İnce ünlülerin yanında l açıktır: lale, gel, bil, göl. Kalın ünlülerin yanında koyudur: kol, al, sal, bul. Kol ile göl sözcüklerini art arda söyle; dilinin arka kısmının kolda kalktığını, gölde ise önde kaldığını hissedeceksin. Bu fark Türkçede de anlam ayırmaz; ağız onu kendiliğinden yapar.

Sorun, Türkçe kuralın ünlünün türüne, İngilizce kuralın ise l'nin konumuna bakmasından doğar. Türkçe kulağa göre feel, milk ve film sözcüklerinde l ince ünlülerin yanında durduğu için açık olmalıdır. İngilizce ise bu l'lerin hepsini koyu söyler, çünkü ardından ünlü gelmiyor. Türk konuşucunun yapması gereken, Türkçede kol sözcüğünde zaten kullandığı koyu l'yi, İngilizcede ince ünlülerin ardında da kullanmayı öğrenmek.

Gerçek hayattan örnekler

Ece ertesi gün ofis mutfağında Paul ile karşılaşıyor ve kısa bir sohbet ediyorlar.

Bu kısa konuşmada l'lerin çoğu koyu: milk, little, feel, cold, fill, kettle. Hepsinde l ya bir sessizden önce ya da sözcüğün sonunda duruyor. Açık l'ler ise let ve please sözcüklerinde, l'den hemen sonra ünlü geldiği yerlerde. Ece bu kez feel ve milk sözcüklerinde dilinin arkasını kaldırıyor ve sesi Paul'ünkine çok daha yakın çıkıyor.

Sık yapılan hata

Bu hatayı düzeltmenin pratik bir yolu, Türkçe "kol" sözcüğünü söyleyip l'de durmaktır. Dilini o konumda tut ve önüne İngilizce bir ünlü ekle: "fii" ile başla ve kol'daki l ile bitir. Ortaya çıkan ses, İngilizce feel sözcüğüne çok yakındır.

Mini alıştırma

1. Açık l ile koyu l arasındaki temel fark nedir?
2. Standart İngiliz söyleyişinde hangi konumda açık l söylenir?
3. Feel ve feeling sözcüklerinde l neden farklı söylenir?
4. Türkçede hangi sözcükte koyu l duyulur: göl mü, kol mu?
5. Little sözcüğünün son hecesindeki l açık mıdır, koyu mu?

Cevaplar

1. Koyu l'de dilin arka kısmı yumuşak damağa doğru kalkar, açık l'de dilin gövdesi önde kalır.
2. L'den hemen sonra bir ünlü geldiğinde.
3. Feel sözcüğünde l sonda durur ve koyudur, feeling sözcüğünde ardından ünlü geldiği için açıktır.
4. Kol; kalın ünlünün yanındaki l koyudur.
5. Koyudur; heceyi taşıyan l her zaman koyu söylenir.

Sesli tekrar görevi

Ardından aileleri çalış: "feel, feeling", "fill, filling", "call, calling". Son olarak Ece'nin cümlesini kaydet: "Just a little, please. I feel a bit cold today." Kayıtta little, feel ve cold sözcüklerindeki l'lerin please sözcüğündekinden daha tok çıkıp çıkmadığına dikkat et.

Özet kartı

1. İngilizcede iki l vardır: dilin gövdesi önde olan açık l ve dilin arkası kalkan koyu l.
2. L'den sonra ünlü geliyorsa açık, sonda ya da bir sessizden önce koyu l söylenir.
3. Aynı sözcük ailesinde l değişebilir: feel koyu, feeling açık.
4. Hece taşıyan l, little ve table gibi, her zaman koyudur.
5. Türkçede de iki l var, ama kural ünlünün türüne bakar; İngilizce kural l'nin konumuna bakar.
6. İnce ünlülerin ardında da koyu l kur; Türkçe kol sözcüğünün l'sini kullan.

Sonraki derse köprü

Sessizler bölümünde iki ses daha bekliyor ve ikisi de Türkçede tanıdık ama farklı davranıyor. Sing sözcüğünün sonu n ile g'nin birleşimi gibi yazılır, ama ikisi de ayrı ayrı söylenmez; Türkçede renk ve denk sözcüklerinde duyduğun genizden gelen sese yakındır. H ise İngilizcede bazen tamamen kaybolur: hour, honest ve hızlı konuşmada him gibi sözcüklerde. Sıradaki derste ng sesini ve h'nin ne zaman yutulduğunu çalışıyoruz.