Ötümlü ve ötümsüz sessizler: bag ile back neden karışır

Merak sorusu

Kaan bir kitap fuarında dolaşırken bir yayınevinin standında küçük bir bilgi yarışması görüyor. Katılmak istiyor ve görevliye soruyor: "Excuse me, what's the price?" Görevli gülümsüyor: "Oh, it's free! Anyone can join." Kaan bir an şaşırıyor. Aslında ödülün ne olduğunu sormak istemişti, yani prize demek istemişti. Ama ağzından price çıktı ve görevli katılım ücretini sordu sandı.

Price yani fiyat ile prize yani ödül arasındaki fark son seste. Biri s ile, öbürü z ile bitiyor. Kaan iki sesi de tek tek çok iyi söyleyebiliyor; sorun, z'nin sözcüğün en sonunda durması. Türkçe konuşan bir ağız, sözcük sonunda bu farkı neredeyse hiç kullanmıyor.

Anlatım

Ötümlü ve ötümsüz çiftler

İngilizce sessizlerin çoğu çiftler hâlinde gelir. Bir çiftin iki üyesi ağzın aynı yerinde, aynı hareketle çıkar; tek fark ses tellerindedir. Ses telleri titriyorsa sese ötümlü, titremiyorsa ötümsüz denir. Ders EN1.9'da çoğul ekinin okunuşunu anlatırken bu ayrımı sert ve yumuşak adıyla kullanmıştık; ötümlü ve ötümsüz aynı ayrımın dilbilgisindeki adlarıdır.

Dudakta p ve b, dişlerin arkasında t ve d, damakta k ve g eşleşir. Dudak ile dişte f ve v, dilin ucunda s ve z, dişlerin arasında da th'nin iki yüzü birer çift kurar. Bunlara ş ile garajdaki j, ç ile c de eklenir. Elini boğazına koyup her çifti söylediğinde titreşimin bir varolup bir kaybolduğunu hissedersin.

Asıl ipucu: önceki ünlünün uzunluğu

Burada şaşırtıcı bir gerçek var. İngilizce konuşanlar sözcük sonundaki ötümlü sessizleri de çoğu zaman tam titreşimle söylemez; bag sözcüğünün sonundaki g bile sona doğru kısmen ötümsüzleşir. Peki bag ile back nasıl ayrılır? Cevap, Ders EP1.3'teki seat ile seed çiftinin arkasındaki kuralda saklı: ötümsüz sessizden önce ünlü kısalır, ötümlü sessizden önce uzar.

Yani bag sözcüğündeki ünlü belirgin biçimde uzun, back sözcüğündeki ünlü ise kısa ve kesiktir. Dinleyici farkı büyük ölçüde son sessizden değil, ondan önceki ünlünün süresinden duyar. Bu, Türk öğrenci için çok değerli bir bilgi: son sesi titretmekte zorlansan bile ünlüyü doğru uzatarak sözcüğü doğru duyurabilirsin.

Sözcük sonunda çiftler

Bu fark pek çok sözcük çiftini ayırır. Cab yani taksi ile cap yani kasket, bed yani yatak ile bet yani bahis, dog yani köpek ile dock yani rıhtım. S ile z arasında da benzer çiftler var: eyes yani gözler ile ice yani buz, his yani onun ile hiss yani tıslama. F ile v arasında leave yani ayrılmak ile leaf yani yaprak.

Bazı isim ve fiil çiftleri de son seste ayrılır. Use isim olduğunda s ile, fiil olduğunda z ile biter. Advice yani tavsiye s ile, advise yani tavsiye etmek z ile söylenir. House isim olduğunda s ile, barındırmak anlamındaki fiilde z ile biter.

Dilbilgisindeki izleri

Bu ayrım dilbilgisinin okunuşunu da belirler. Çoğul eki ile üçüncü tekil şahıs ekinin s mi z mi okunacağına, geçmiş zaman ekinin t mi d mi okunacağına sözcüğün son sesinin ötümlü olup olmadığı karar verir. Geçmiş zaman eki için bu kuralı Ders EN1.45 ayrıntılı işledi. Burada önemli olan, son sesi doğru söylemenin ekin doğru okunmasının da ön koşulu olması.

Türkçe köprüsü

Türkçe ötümlü ve ötümsüz ayrımını çok iyi bilir. Bal ile pal, dut ile tut, gel ile kel sözcüklerinde bu ayrım sözcüğün başında anlam ayırır. Sorun sözcüğün sonunda başlar. Türkçede sözcük sonundaki b, c, d ve g büyük ölçüde ötümsüzleşir ve yazı da bunu gösterir: kitap ama kitabı, ağaç ama ağacı, kanat ama kanadı. Sert ses sonda durur, ancak bir ünlü eklendiğinde yumuşar.

Bu kural Türk ağzına derin bir alışkanlık kazandırır: sözcük sonunu ötümsüz söylemek. İngilizceye geçince bag sözcüğünü back gibi, prize sözcüğünü price gibi, leave sözcüğünü leaf gibi söyleme eğilimi tam buradan gelir. Üstelik Türkçede sonu ötümsüz biten bir sözcükten önce ünlüyü uzatma alışkanlığı da yoktur. Bu yüzden ilaç iki yönlüdür: ünlüyü uzat, son sessizi titreşimle bitirmeye çalış.

Gerçek hayattan örnekler

Kaan fuarın çıkışında bir kafeye uğruyor ve garsonla kısa bir konuşma geçiyor.

Bu konuşmada Kaan son sesleri dikkatle söylüyor. Bag sözcüğünde ünlüyü uzatıyor, böylece garson back değil bag duyuyor. Leave sözcüğünün ünlüsünü uzun tutup v ile bitiriyor; leaf gibi kesik bir son değil. Garsonun advice sözcüğü ise s ile bitiyor, çünkü isim. Docks sözcüğünde k ötümsüz ve önündeki ünlü kısa; Kaan dog ile karıştırılmasın diye bu kısalığı koruyor.

Sık yapılan hata

Düzeltmeye çalışırken başka bir tuzağa düşmek de mümkün. Son sesi titretmeye çalışan bazı öğrenciler sözcüğün sonuna küçük bir ünlü ekler ve bag sözcüğü "bege" gibi çıkar. Son sesin ardından ünlü gelmemeli. Titreşimi ünlüye taşımadan, uzun ünlü ve yumuşak bir kapanışla bitir.

Mini alıştırma

1. Ötümlü ve ötümsüz sesler arasındaki fark nedir?
2. Bag ile back sözcüklerini ayırmanın en güçlü ipucu nedir?
3. Use sözcüğü isim olduğunda ve fiil olduğunda nasıl biter?
4. Türkçede kitap sözcüğü neden p ile biter ama kitabı olur?
5. Son sesi titretmeye çalışırken hangi aşırılıktan kaçınmak gerekir?

Cevaplar

1. Ağız aynı hareketi yapar; ötümlüde ses telleri titrer, ötümsüzde titremez.
2. Önceki ünlünün uzunluğu; bag'in ünlüsü uzun, back'in ünlüsü kısadır.
3. İsim olduğunda s ile, fiil olduğunda z ile biter.
4. Türkçede sözcük sonundaki b sertleşip p olur, ardından ünlü gelince yeniden b'ye döner.
5. Sözcüğün sonuna küçük bir ünlü eklemekten; bag "bege" gibi söylenmemeli.

Sesli tekrar görevi

Kayıtta sözcükleri karışık sırayla dinle ve hangisinin hangisi olduğunu yalnızca ünlünün süresinden tahmin etmeye çalış. Ardından Kaan'ın cümlesini söyle: "I want to see the old docks before I leave." Leave sözcüğünün sonunda kesik bir f mi, yoksa uzun bir ünlü ve yumuşak bir v mi duyuyorsun?

Özet kartı

1. Ötümlü ve ötümsüz sessizler aynı ağız hareketiyle çıkar; fark ses tellerindedir.
2. Sözcük sonunda asıl ipucu önceki ünlünün uzunluğudur: ötümlüden önce uzun, ötümsüzden önce kısa.
3. Son seste ayrılan çiftler: bag ve back, prize ve price, leave ve leaf, eyes ve ice.
4. Bazı isim-fiil çiftleri son seste ayrılır: advice ve advise, use isim ve fiil.
5. Türkçedeki sonda sertleşme alışkanlığı bu çiftleri birleştirir.
6. Son sesin ardına ünlü ekleme; uzun ünlü ve yumuşak bir kapanışla bitir.

Sonraki derse köprü

Bu bölümde Türkçede olmayan ya da Türkçede farklı davranan sesleri gördük. Sıradaki ses Türkçede de var, ama İngilizcede iki ayrı hayat sürüyor. Car, here ve water sözcüklerinin sonundaki r, İngiliz söyleyişinde çoğu zaman hiç duyulmaz; Amerikan söyleyişinde ise belirgin biçimde duyulur. Başta söylendiğinde de Türkçedeki titrek r'ye hiç benzemez. Sıradaki derste r'nin bu iki yüzünü ve dilin onu nasıl ürettiğini çalışıyoruz.