Think ve this: dil dişlerin arasına (th sesleri)

Merak sorusu

Emre bir spor merkezinde ilk esneme dersine katılıyor. Eğitmen sakin bir sesle tekrarlıyor: "Breathe in… and breathe out. Take a deep breath." Ders bittiğinde Emre aklına takılan şeyi soruyor: "Neden bir yerde breathe, bir yerde breath dediniz? Bana ikisi de aynı geldi." Eğitmen gülümsüyor ve iki sözcüğü yavaşça söylüyor. Birinin sonunda bir fısıltı, öbürünün sonunda bir vızıltı duyuluyor.

Emre th sesini biliyordu; think ve this sözcüklerini çoktan öğrenmişti. Ama sesi sözcüğün başında söylemekle, ortasında ve sonunda yakalamak arasında büyük bir fark olduğunu o gün fark etti. Üstelik hangi th'nin geleceğini tahmin etmenin de birkaç ipucu varmış.

Anlatım

Asıl fark: hava akıyor mu?

Th seslerinin nasıl çıktığını Ders EN0.3'te gördük: dilin ucu dişlere değer, aradan hava geçer, birinde ses telleri susar, öbüründe titrer. Şimdi bu sesi t ve d'den ayıran asıl özelliğe bakalım. T sesinde dil havanın yolunu bir an tamamen kapatır, sonra bırakır; ses kısa bir patlamadır. Th sesinde ise yol hiç kapanmaz. Dil dişlere hafifçe yaslanır ama hava sürekli akar ve ses istediğin kadar uzatılabilir.

Bunu kendin sınayabilirsin. "T" sesini uzatmaya çalış: yapamazsın, çünkü bir patlamadır. Şimdi fısıltılı th'yi uzat: "thhhh". İstediğin kadar sürdürebilirsin. Th'yi t'den ayıran şey dilin tam yeri kadar bu akıştır.

Dil nerede durmalı

Ders kitapları genellikle dili dişlerin arasına koymayı öğütler ve başlangıç için bu iyi bir yoldur. Ama anadil konuşucularının çoğu dili dişlerin arasından çıkarmaz; dilin ucunu üst ön dişlerin arkasına hafifçe değdirir. Önemli olan dilin dişe değmesi ve havanın dişle dil arasındaki ince aralıktan sızmasıdır. Hızlı konuşmada dil daha az dışarı çıkar ve ses yine de doğru duyulur.

Sözcüğün ortasında ve sonunda

Sözcüğün başındaki th'yi söylemek görece kolaydır, çünkü ağız hazırlanmaya vakit bulur. Zorluk ortada ve sonda başlar. Mother, nothing ve birthday sözcüklerinde th iki ses arasında sıkışır. With, both, bath ve smooth sözcüklerinde ise sözcüğün sonunda durur ve ağız onu bırakmaya çok heveslidir. Sondaki th'yi tamamlamak için dili dişe değdirip havayı bir an daha akıtman gerekir.

Hangi th: birkaç ipucu

Yazım iki th'yi ayırmaz, ama birkaç güvenilir eğilim var. The, this, that, they, there, then ve than gibi küçük işlev sözcükleri titreşimli th ile başlar. Think, three, thank ve thing gibi içerik sözcükleri ise çoğunlukla fısıltılı th taşır.

İkinci ipucu, Emre'nin sorusunun cevabı. Bazı isim ve fiil çiftlerinde isim fısıltılı, fiil titreşimli th ile biter. Breath yani nefes, breathe yani nefes almak. Bath yani banyo küveti ya da banyo, bathe yani yıkanmak. Cloth yani kumaş, clothe yani giydirmek. Fiillerin sonundaki e harfi yazıda bu farkın küçük bir işaretidir.

Son olarak birkaç sözcükte th yazılır ama t okunur. Thomas, Thames ve Thailand bunlardandır. Bu sözcükler istisnadır ve tek tek öğrenilir.

Türkçe köprüsü

Türkçede th sesleri yok, ama başlangıç noktası çok yakın. Türkçedeki t ve d, dilin ucu üst dişlerin arkasına yaslanarak söylenir. Yani dilin dişe değmesini ağzın zaten biliyor. Th için yapman gereken tek şey, o konumda havanın yolunu kapatmamak. T derken dil yolu tıkar, th derken aynı yerde aralık bırakır ve hava sızar.

Pratik bir yol şu: Türkçe bir t söyleyecekmiş gibi dili yerleştir, sonra dilin ucunu milimetre kadar öne kaydır ve patlatmak yerine üfle. Aynı şeyi d ile yaparsan titreşimli th ortaya çıkar. Türkçedeki s ve z de havanın sürekli aktığı seslerdir, ama onlarda dil dişlere değmez, dişlerin arkasında bir oluk açar. Th, t'nin yeriyle s'nin akışını birleştirir.

Gerçek hayattan örnekler

Esneme dersinin sonunda eğitmen gruba kısa bir hatırlatma yapıyor.

Bu üç cümlede th sözcüğün her yerinde duyuluyor: thanks ve Thursday başta, nothing benzeri anything ortada, both ve breathe sözcüklerinde sonda. Küçük işlev sözcükleri olan then ve there titreşimli, Thursday ve thanks fısıltılı th taşıyor. Month sözcüğünün sonundaki fısıltılı th ise n'den hemen sonra geliyor ve dilin hızla dişe gitmesini istiyor.

İngilizce konuşulan bazı yörelerde th'nin başka seslerle söylendiğini de duyacaksın. Bazı Londra ağızlarında think sözcüğü "fink" gibi, İrlanda İngilizcesinin bazı türlerinde "tink" gibi söylenir. Bunlar o ağızların doğal özellikleridir. Senin hedefin ise geniş bir dinleyici kitlesinin en kolay anladığı söyleyiştir.

Sık yapılan hata

Bu hatayı yakalamanın kolay yolu, sözcüğü tek başına söyleyip sonunda bir saniye beklemektir. Dilin dişe değerken bir fısıltı ya da vızıltı duymalısın. Ses kesik bir patlamayla bitiyorsa th'yi t'ye çevirmişsin demektir.

Mini alıştırma

1. Th sesini t sesinden ayıran en önemli fark nedir?
2. Anadil konuşucuları th söylerken dili mutlaka dişlerin arasından çıkarır mı?
3. The, this ve they sözcükleri hangi th ile başlar?
4. Breath ile breathe arasındaki ses farkı nedir?
5. Thomas sözcüğündeki th nasıl okunur?

Cevaplar

1. T'de hava bir an tamamen kesilir, th'de ise hava hiç kesilmeden akar.
2. Hayır; çoğu kişi dilin ucunu üst dişlerin arkasına değdirir, önemli olan dişe değip havanın akmasıdır.
3. Üçü de titreşimli th ile başlar; küçük işlev sözcükleri genellikle böyledir.
4. İsim olan breath fısıltılı, fiil olan breathe titreşimli th ile biter.
5. T okunur; Thomas, Thames ve Thailand birer istisnadır.

Sesli tekrar görevi

Sonra sondaki th'ye odaklan: "with, both, month, smooth". Her sözcüğün sonunda bir saniye bekle. Son olarak eğitmenin cümlesini akıcı biçimde oku: "Breathe out slowly, and then relax both arms."

Özet kartı

1. Th, t ve d'den farklı olarak sürekli akan bir sestir; hava hiç kesilmez.
2. Dilin ucu dişe değer; dişlerin arasından çıkması şart değildir.
3. The, this, they, there gibi işlev sözcükleri titreşimli th ile başlar.
4. Bazı isim-fiil çiftlerinde isim fısıltılı, fiil titreşimli th ile biter: breath, breathe.
5. Sözcük sonundaki th'yi atlama; dili dişe değdirip havayı bir an daha akıt.
6. Türkçedeki t'nin yerinden başla, yolu kapatmadan üfle.

Sonraki derse köprü

Th'yi öğrenirken dişler ve dil işin içindeydi. Şimdi dişlerin başka bir ortakla, alt dudakla çalıştığı seslere geçiyoruz. V ve f, üst dişlerin alt dudağa değmesiyle çıkar; w ise dişlere hiç dokunmadan, yalnızca dudakları yuvarlayarak. Türkçede v harfi bu iki hareket arasında gidip geldiği için wine ile vine, west ile vest Türk kulağına aynı gelir. Sıradaki derste dudakların bu iki farklı işini ayırıyoruz.