Kayan ünlüler: day, go, my, now (diphthongs)

Merak sorusu

Burak İngilizce bir sesli mesaj kaydediyor: "OK, I'll go home now." Mesajı gönderip kendi kaydını dinlediğinde bir tuhaflık fark ediyor. Az önce aynı cümleyi söyleyen İngiliz iş arkadaşının sesi yuvarlak ve akışkandı, kendi sesi ise düz ve kesik. Sözcükler aynı, hızları aynı, ama iki cümle sanki farklı bir müzikle çalınıyor.

Farkın büyük kısmı dört küçük sözcükte saklı: OK, go, home, now. Dördünde de ünlü yerinde durmuyor. Bir noktadan başlıyor ve söylenirken başka bir noktaya kayıyor. Burak ise her birini Türkçe gibi tek bir sesle, yerinde sabitleyerek söyledi.

Anlatım

Tek ses gibi duyulan iki hareket

Şimdiye kadar gördüğümüz ünlülerin hepsi dörtgende tek bir noktadaydı. Kayan ünlüler ise bir noktadan başlayıp başka bir noktaya doğru hareket eder. Dil ve çoğu zaman dudaklar, sesi kesmeden bir konumdan öbürüne geçer. Buna çift ünlü denir, İngilizcesi diphthong, okunuşu yaklaşık "difthong".

Önemli nokta şu: çift ünlü iki ayrı hece değildir. Day sözcüğü "de-i" diye iki hecede söylenmez; tek hecedir ve ses bu hecenin içinde akarak yer değiştirir. Başlangıç noktası güçlü ve uzundur, varış noktası daha hafif ve kısadır. Ses varış noktasına tam ulaşmadan da bitebilir; önemli olan yönün duyulmasıdır.

Dört temel kayış

Day sözcüğündeki kayış e'den i'ye doğrudur. Name, late, rain ve eight sözcükleri bu sesi taşır; yazılışı farklı olsa da ses aynıdır.

My sözcüğündeki kayış a'dan i'ye doğrudur. Time, fly, buy ve night bu sesle söylenir. Boy sözcüğündeki kayış da o'dan i'ye doğru gider; toy ve voice bu gruba girer.

Now sözcüğünde ses a'dan u'ya doğru kayar ve dudaklar sona doğru yuvarlanır. House, out ve town bu sesi taşır.

Go sözcüğü en çok dikkat isteyendir. Standart İngiliz söyleyişinde ses ağzın ortasında, schwa'ya yakın bir yerden başlar ve dudaklar yuvarlanırken u'ya doğru kayar. Amerikan söyleyişinde başlangıç noktası daha arkadadır ve Türkçe o'ya daha çok benzer, ama orada da sonunda dudaklar yuvarlanarak bir kayış duyulur. Home, phone, know ve road bu sesi taşır.

Kayış neden önemli

Kayan ünlü, aynı başlangıç noktasındaki tek ünlüden sözcük ayırır. Bunun en net örneği go sesi ile thought sesi arasındaki farktır. Coat yani palto ile caught yani yakaladı, boat yani tekne ile bought yani satın aldı, low yani alçak ile law yani yasa bu farkla ayrılır. Türk konuşucu iki sözcüğü de düz bir o ile söylediğinde dinleyici hangisinin kastedildiğini bağlamdan tahmin etmek zorunda kalır.

Won't ile want arasındaki farkı Ders EN2.2'de görmüştük. O farkın kökü de buradadır: won't sözcüğünde go sesinin kayışı vardır, want sözcüğünde yoktur.

Öteki kayışlar

Standart İngiliz söyleyişinde ünlüleri ortaya doğru kayan birkaç çift ünlü daha sayılır: near, hair ve tour sözcüklerinin sesleri gibi. Bunların bir kısmı günümüz söyleyişinde tek uzun bir ünlüye dönüşme eğilimindedir ve Amerikan söyleyişinde sonlarında r duyulur. Başlangıç için dört temel kayışı oturtmak yeterlidir.

Türkçe köprüsü

İyi haber şu: Türk konuşucu kayan ünlülerin üçünü zaten günlük konuşmasında kullanır. Türkçede ünlü ile y yan yana geldiğinde çok benzer bir kayış oluşur. Ay, bey ve koy sözcükleri, sırasıyla my, day ve boy sözcüklerindeki kayışa çok yakındır. Yani ağzın bu hareketleri biliyor; yalnızca İngilizce yazımda bir y görmediğinde onları kullanmayı unutuyorsun. Late sözcüğünü "leyt" gibi, time sözcüğünü "taym" gibi düşünmek bu yüzden iyi bir köprüdür.

Zorluk, Türkçede karşılığı en zayıf olan iki kayışta. Now sözcüğündeki a'dan u'ya kayış Türkçede yerleşik bir hece biçimi değildir, bu yüzden çoğu öğrenci onu "nav" ya da düz bir "na" gibi söyler. Go sözcüğü ise Türkçedeki "o" ile yazılış olarak birebir örtüştüğü için en kolay tuzaktır: göz o harfini görür, ağız Türkçe düz o'yu söyler ve kayış kaybolur.

Gerçek hayattan örnekler

Burak ertesi sabah ofiste iş arkadaşı Hannah ile kahve makinesinin önünde konuşuyor.

Bu kısa konuşmada neredeyse her cümlede bir kayış var. Going, home, no, phone ve OK sözcüklerinde go sesi; today, late, OK ve staying sözcüklerinde day sesi; I'm, I've ve five sözcüklerinde my sesi duyuluyor. Burak bu kez her kayışı bitirmeye özen gösteriyor ve kaydı dinlediğinde sesinin dünkünden çok daha akışkan olduğunu fark ediyor.

Sık yapılan hata

Bu hatanın bir yan etkisi de anlam karışıklığıdır. Düz o ile söylenen coat caught gibi, düz o ile söylenen boat da bought gibi duyulur. Kayış yalnızca güzel bir aksan süsü değil, sözcüğü tanınır kılan bir bilgidir.

Mini alıştırma

1. Çift ünlü ile iki ayrı hece arasındaki fark nedir?
2. Name, rain ve eight sözcüklerinde ortak olan ses hangisidir?
3. Türkçedeki ay, bey ve koy sözcükleri hangi İngilizce kayışlara yakındır?
4. Coat ile caught arasındaki fark nedir?
5. Standart İngiliz söyleyişinde go sözcüğündeki ses nereden başlar?

Cevaplar

1. Çift ünlü tek hecedir ve ses o hecenin içinde kayar; iki ayrı hecede söylenmez.
2. Üçü de day sözcüğündeki, e'den i'ye kayan sesi taşır.
3. Sırasıyla my, day ve boy sözcüklerindeki kayışlara yakındır.
4. Coat kayan bir ünlüyle, caught ise düz ve uzun bir ünlüyle söylenir.
5. Ağzın ortasında, schwa'ya yakın bir yerden başlar ve u'ya doğru kayar.

Sesli tekrar görevi

Son olarak Burak'ın cümlesini kaydet: "OK, I'll go home now." Kaydı dinlerken dört sözcükte de sesin yerinde durmayıp kaydığını duyabiliyor musun? Duyamadığın sözcüğü tek başına yavaşça söyle ve cümleye geri koy.

Özet kartı

1. Kayan ünlü, tek hecenin içinde bir noktadan başka bir noktaya akan sestir.
2. Dört temel kayış: day sesi e'den i'ye, my sesi a'dan i'ye, now sesi a'dan u'ya, go sesi ortadan u'ya.
3. Boy sözcüğündeki o'dan i'ye kayış da bu ailedendir.
4. Kayış sözcük ayırır: coat ile caught, boat ile bought, low ile law.
5. Türkçedeki ay, ey ve oy hece biçimleri üç kayışın hazır karşılığıdır.
6. En büyük tuzak go sesidir; o harfini görünce düz Türkçe o'ya kaçma.

Sonraki derse köprü

Ünlülerin haritasını tamamladık. Sırada sessizler var ve onların içinde Türkçede hiç karşılığı olmayan birkaç ses duruyor. Bunların en ünlüsü th ile yazılan iki ses. Onlarla Ders EN0.3'te tanışmıştık; bu kez neden ağzın onları ısrarla t, s, d ya da z'ye çevirdiğini ve dilin dişlerin arasında tam olarak nerede durması gerektiğini çalışıyoruz. Sıradaki ders think ve this ile sessizler bölümünü açıyor.