İngilizcenin en sık sesi: schwa ve zayıf ünlüler

Merak sorusu

Ayşe Edinburgh'da bir eczanede. Başı ağrıyor ve bir doktora görünmek istiyor. Eczacıya dönüp her heceyi özenle söylüyor: "I need a dok-tor." Eczacı bir saniye düşünüyor, sonra anlıyor ve gülümsüyor: "Ah, a doctor! There's one just around the corner."

Ayşe'nin söylediği sözcük yanlış değildi, harfleri de doğruydu. Ama Türkçedeki "doktor" sözcüğünün iki tam ve parlak o'sunu İngilizceye taşıdı. İngilizcede ikinci hecede o harfi neredeyse yok olur, yerine çok kısa ve silik bir ses gelir. Bu silik sesin adı schwa ve İngilizce konuşmada ondan daha sık duyacağın bir ünlü yok.

Anlatım

Silik ses nasıl çıkar

Schwa'yı Ders EN0.4'te banana sözcüğünün baştaki ve sondaki hecelerinde tanımıştık. Şimdi onu üretmeyi öğrenelim. Ağzını tamamen gevşet: çene yarı açık, dudaklar ne yuvarlak ne gergin, dil ağzın tabanında dinleniyor. Bu konumda kısa bir ses çıkar. Türkçe konuşurken bir şey düşünürken çıkardığın kısa "ıı" sesine yakındır, ama ondan daha kısa ve daha az belirgindir.

Schwa'nın en önemli özelliği hiç vurgu almamasıdır. Yalnızca vurgusuz hecelerde yaşar. Bir hece vurgulandığında ünlü tam niteliğine kavuşur; vurgu gittiğinde aynı ünlü schwa'ya çöker. Bu yüzden schwa bir sesten çok bir dinlenme durumudur: ağız, enerjisini vurgulu heceye harcayıp öbür hecelerde soluklanır.

Bütün harfler schwa olabilir

Schwa'nın kendine ait bir harfi yoktur. Hangi harfle yazıldığına bakmaz, vurgusuz kaldığı her yerde ortaya çıkabilir. About sözcüğündeki a, problem sözcüğündeki e, today sözcüğündeki o, support sözcüğündeki u: dördü de aynı silik sesle söylenir. İngiliz söyleyişinde -er, -or, -ar sonları da çoğunlukla aynı sese iner. Teacher, doctor ve sugar sözcüklerinin son heceleri kulakta aynı şekilde biter.

Amerikan söyleyişinde bu son heceler bir r rengi taşır. Teacher sözcüğünün sonu silik bir ünlüyle birlikte r'ye benzer bir sesle söylenir. Ama orada da ünlü güçsüzdür; vurgu yine ilk hecededir.

Öteki zayıf ünlü

Vurgusuz hecelerde schwa'nın yanında ikinci bir zayıf ünlü daha görünür: sit sözcüğündeki kısa ve gevşek i. Wanted sözcüğünün son hecesi, village yani köy sözcüğünün ikinci hecesi bu sesle söylenir. Bazı sözcüklerde iki zayıf ünlü arasında gidip gelen söyleyişler duyarsın; sözlükler de bunu farklı yazabilir. Önemli olan, iki durumda da hecenin kısa, gevşek ve vurgusuz kalmasıdır.

Ünlünün tamamen kaybolduğu yer

Bazen schwa bile kaybolur ve hece yalnızca bir sessizle taşınır. Button yani düğme sözcüğünün sonunda t'den hemen sonra n gelir; arada ünlü duyulmaz. Little yani küçük sözcüğünün sonu da benzer şekilde t'den doğrudan l'ye geçer. Bu sesler yine bir hece sayılır, ama heceyi bir ünlü değil n ya da l taşır. Sözlükte bu durumu bazen sessiz harfin altındaki küçük bir çizgi gösterir.

Türkçe köprüsü

Türkçede ünlüler vurgusuz hecede de tam değerini korur. "Doktor" sözcüğünde vurgu hangi hecede olursa olsun iki o da açıkça duyulur. Bu yüzden Türkçe, kulağa her hecesi eşit tartılmış bir dil gibi gelir. İngilizcede ise vurgusuz hece küçülür ve ünlüsünü kaybeder.

Tuzak özellikle Türkçeye İngilizceden ya da ortak bir kaynaktan geçmiş sözcüklerde büyür. Problem, doktor, kamera, Amerika, polis gibi sözcükleri Türkçede tam ünlülerle söylemeye alışkınız. İngilizcede ise camera sözcüğünün son iki hecesi, America sözcüğünün ilk ve son hecesi, police sözcüğünün ilk hecesi schwa'ya iner. Tanıdık sözcük kendini güvenli gösterir, oysa en çok aksan taşıyan sözcükler tam da onlardır. Bu sözcükleri bilinçli olarak İngilizce ritimle yeniden öğrenmek, aksanı en hızlı azaltan çalışmalardan biridir.

Gerçek hayattan örnekler

Ayşe eczaneden çıkıp doktora gidiyor. Bekleme salonunda görevli, sırayı bekleyen hastaları adlarıyla çağırıyor ve formları dağıtıyor.

Bu cümlelerde schwa'lar her yerde: complete sözcüğünün ilk hecesinde, pharmacy sözcüğünün ortasında, today sözcüğünün başında, problem ve camera sözcüklerinin vurgusuz hecelerinde. Görevli hızlı konuşsa da vurgulu heceler net duyuluyor, çünkü öbürleri geri çekiliyor. Ayşe bu kez "doctor" sözcüğünü ikinci heceyi silerek söylüyor ve görevli hemen anlıyor.

Cümle içinde küçük işlev sözcüklerinin de zayıfladığını fark edeceksin; o konuyu Ders EN3.38'de zayıf biçimler adıyla görmüştük. Bu derste odak, tek bir sözcüğün içindeki zayıf hece.

Sık yapılan hata

Ters yönde bir aşırılık da var. Schwa'yı öğrenen bazı öğrenciler her ünlüyü silmeye başlar ve vurgulu heceyi de zayıflatır. Schwa'nın işe yaraması için vurgulu hecenin tam ve güçlü kalması gerekir. Silik hece, ancak yanında güçlü bir hece varsa anlam taşır.

Mini alıştırma

1. Schwa hangi tür hecelerde bulunur?
2. About, problem, today ve support sözcüklerinde schwa hangi harflerle yazılmıştır?
3. İngiliz söyleyişinde teacher, doctor ve sugar sözcüklerinin sonları nasıl duyulur?
4. Button sözcüğünün son hecesinde neden ünlü duyulmaz?
5. Türkçeye geçmiş sözcükler neden aksan için özellikle tehlikelidir?

Cevaplar

1. Yalnızca vurgusuz hecelerde bulunur; vurgu alan hece tam ünlüsüne kavuşur.
2. Sırasıyla a, e, o ve u ile; schwa'nın kendine ait bir harfi yoktur.
3. Üçü de aynı silik schwa sesiyle biter.
4. Çünkü heceyi bir ünlü değil, t'den hemen sonra gelen n sesi taşır.
5. Çünkü Türkçedeki tam ünlülü söyleyişleri tanıdık gelir ve İngilizce ritmin önüne geçer.

Sesli tekrar görevi

Ardından şu cümleyi üç kez söyle: "Could you complete this form for the doctor, please?" Kaydı dinlerken complete sözcüğünün ilk hecesinin ve doctor sözcüğünün son hecesinin silik çıkıp çıkmadığına dikkat et. Silik değilse ağzını gevşetip bir kez daha dene.

Özet kartı

1. Schwa, gevşek ağızla çıkan kısa ve silik bir sestir; konuşmanın en sık ünlüsüdür.
2. Yalnızca vurgusuz hecelerde bulunur ve kendine ait bir harfi yoktur.
3. İngiliz söyleyişinde -er, -or, -ar sonları çoğunlukla schwa'ya iner.
4. Vurgusuz hecedeki öteki zayıf ünlü, sit sözcüğündeki kısa i'dir.
5. Button ve little gibi sözcüklerde ünlü tamamen kaybolur ve heceyi n ya da l taşır.
6. Türkçede de kullanılan sözcükler en çok aksan taşıyanlardır; onları İngilizce ritimle yeniden öğren.

Sonraki derse köprü

Bu bölümde ünlüleri hep bir noktaya yerleştirdik: güçlü ya da silik, uzun ya da kısa, ama hep yerinde duran sesler. İngilizcede bir grup ünlü ise yerinde durmaz. Day sözcüğündeki ses e'ye yakın başlar ve i'ye doğru kayar; go sözcüğündeki ses de bir noktadan başlayıp dudaklar yuvarlanırken başka bir noktaya varır. Türkçe kulak bu sesleri çoğu zaman tek bir e ya da o sanır. Sıradaki derste kayan ünlüleri, yani diphthong denen çift ünlüleri izliyoruz.