Ship mi sheep mi? Kısa ve uzun ünlüler

Merak sorusu

Kerem Manchester'da kiraladığı dairenin sözleşmesini uzatmak istiyor. Ev sahibini arayıp kibarca söze giriyor: "I really like this flat. I want to live here next year too." Telefonun öbür ucunda kısa bir sessizlik oluyor, sonra ev sahibi üzgün bir sesle soruyor: "Oh, you want to leave? When?"

Kerem taşınmak istemiyordu, kalmak istiyordu. Ama ağzından çıkan "live" sözcüğü ev sahibinin kulağına "leave" olarak ulaştı. İki sözcüğün harfleri az farklı, sesleri ise Türk kulağına neredeyse aynı. Peki İngilizce konuşan biri bu ikisini neden hiç karıştırmıyor?

Anlatım

Uzunluk tek başına yetmiyor

Ship ile sheep arasındaki farkı Ders EN0.4'te ilk kez duyduk ve başlangıç için basit bir öğüt aldık: uzun olanı uzat, kısa olanı kısa tut. Bu öğüt işe yarar, ama hikâyenin yarısıdır. Sözlükteki iki nokta yalnızca süreyi gösterir. Oysa bu çiftlerde süreyle birlikte sesin kendisi de değişir.

Uzun ünlüler gergin söylenir: dil ve dudak kasları sıkıca çalışır, ses net ve parlak çıkar. Kısa ünlüler ise gevşektir: kaslar bırakılır, dil biraz merkeze doğru kayar, ses daha donuk duyulur. Önceki dersteki dörtgende see ve sit noktalarının yan yana ama tam üst üste olmadığını görmüştük. İşte o küçük mesafe, gerginlik farkının haritadaki izidir.

Neden nitelik daha önemli

İngilizcede bir ünlünün süresi, ardından gelen sese göre değişir. Ötümsüz bir sessizden, yani gırtlak titreşmeden çıkan p, t, k gibi bir sesten önce uzun ünlü bile belirgin biçimde kısalır. Bu yüzden seat sözcüğündeki uzun ünlü, seed sözcüğündekinden kısa söylenir. Bazen sit sözcüğündeki kısa ünlüye çok yaklaşır.

Bu durumda dinleyen kişi sözcüğü neyle ayırır? Süreyle değil, sesin rengiyle. Seat gergin ve parlak, sit gevşek ve donuktur. Yalnızca uzatmayı çalışan bir öğrenci, seat gibi kısalmış bir sözcükte elinde hiçbir araç kalmadığını fark eder. Gerginliği çalışan öğrenci ise her bağlamda doğru sese ulaşır.

Beş çift

Standart İngiliz söyleyişinde uzun ve kısa ünlüler beş çift hâlinde düşünülebilir. En önemlisi see ile sit arasındaki çifttir: uzun olanında dudaklar hafifçe yana gerilir, kısa olanında dil biraz geri ve aşağı kayar.

Arka taraftaki çift food ile book arasındadır. Food uzun ve gergin, dudaklar öne doğru yuvarlanır. Book kısa ve gevşek, dudaklar daha az yuvarlak, dil biraz daha aşağıda. Pool yani havuz ile pull yani çekmek, fool yani aptal ile full yani dolu bu çiftin tipik örnekleridir.

Biraz daha aşağıda thought ile hot çifti durur. Port yani liman ile pot yani tencere, caught yani yakaladı ile cot yani bebek yatağı bu farkı taşır. Açık bölgede father sözcüğünün uzun a'sı cut sözcüğünün kısa ve merkezdeki ünlüsüyle karşılaşır: heart yani kalp ile hut yani kulübe gibi. En son ortada bird sözcüğünün uzun ünlüsü, vurgusuz hecelerdeki kısa schwa ile eşleşir.

Amerikan söyleyişinde

Amerikan sözlüklerinin bir kısmı bu iki noktayı hiç kullanmaz ve çiftleri yalnızca farklı işaretlerle ayırır. Bunun nedeni Amerikan söyleyişinde de asıl ayrımın nitelikte olmasıdır. Ayrıca Amerikan söyleyişinin çoğunda hot sözcüğü İngiliz söyleyişindeki yuvarlak ünlüyle değil, daha açık ve yayvan bir a ile söylenir. Hangi aksanı izlersen izle, gergin ile gevşek arasındaki fark her iki tarafta da sözcük ayırır.

Türkçe köprüsü

Türkçede ünlü uzunluğu sözcük ayırmada çok küçük bir rol oynar. Yine de Türk konuşucu uzun ünlü söylemeyi bilir. Yumuşak g bunun en güzel örneğidir: dağ, yağmur, öğretmen gibi sözcüklerde yumuşak g kendisi okunmaz, önündeki ünlüyü uzatır. Yani ağız uzun bir ünlüyü üretebilir; eksik olan, gerginlik farkı.

Türkçenin i sesi, İngilizcenin see ve sit ünlülerinin arasında bir yerde durur. u sesi de food ile book arasında. Türk konuşucu iki İngilizce sözcüğü de tek bir Türkçe sesle söylediğinde ortaya ne tam see ne tam sit çıkar. İngiliz kulağı bu ara sesi duyunca bağlama bakarak tahmin eder ve Kerem'in ev sahibinde olduğu gibi bazen yanlış tahmin eder. Çözüm, Türkçe i'yi bırakıp iki uca bilinçli olarak gitmektir: birinde gülümser gibi gerilmek, öbüründe gevşeyip dili biraz geri çekmek.

Gerçek hayattan örnekler

Bir spor salonunun kayıt masasında görevli yeni üyeye salonu tanıtıyor.

Bu üç cümlede çiftlerin ikisi iş başında. Pool ile pull arka tarafta, sit ve fill ile feel ön tarafta karşılaşıyor; full ise book sözcüğündeki gevşek sesi taşıyor. Görevli hızlı konuşsa bile her sözcükte gergin ya da gevşek ünlüyü net söylüyor, bu yüzden yeni üye "fill in this form" cümlesini "feel in this form" gibi anlamsız bir şey sanmıyor.

Sık yapılan hata

Bu hatayı fark etmenin kolay bir yolu, kendi sesini kaydedip bir yabancıya dinletmektir. Ama yalnız çalışıyorsan şu testi dene: live sözcüğünü söylerken çenen ve dudakların hiç gerilmemeli. Gerildiğini hissediyorsan sesin leave'e kaymıştır.

Mini alıştırma

1. Uzun ve kısa ünlüler arasındaki fark yalnızca süre midir?
2. Seat sözcüğündeki uzun ünlü neden seed sözcüğündekinden kısa söylenir?
3. Pool ve pull sözcüklerinden hangisi gevşek ünlü taşır?
4. Türkçede yumuşak g uzun ünlüyle nasıl ilişkilidir?
5. Bazı Amerikan sözlükleri iki noktayı neden kullanmaz?

Cevaplar

1. Hayır; uzun ünlü aynı zamanda gergin, kısa ünlü gevşektir ve sesin niteliği değişir.
2. Çünkü ardından ötümsüz bir t sesi gelir ve bu tür seslerden önce ünlüler kısalır.
3. Pull gevşek ünlü taşır; pool ise uzun ve gergindir.
4. Yumuşak g kendisi okunmaz, dağ sözcüğünde olduğu gibi önündeki ünlüyü uzatır.
5. Çünkü Amerikan söyleyişinde de çiftleri asıl ayıran nitelik farkıdır ve işaretler bunu zaten gösterir.

Sesli tekrar görevi

Kaydı dinlerken her çiftin iki üyesini gözün kapalı ayırt edip edemediğini sına. Ayırt edemediğin çiftte yalnızca süreye mi güvendin, yoksa dudak ve dil gerginliğini de değiştirdin mi? Son olarak Kerem'in cümlesini doğru söyle: "I want to live here next year too."

Özet kartı

1. Uzun ünlüler gergin ve parlak, kısa ünlüler gevşek ve donuktur; fark süreden fazlasıdır.
2. Ötümsüz sessizlerden önce uzun ünlüler kısalır; bu yüzden asıl ayırıcı nitelik farkıdır.
3. Başlıca çiftleri örnekleriyle hatırla: leave ve live, pool ve pull, port ve pot, heart ve hut; ortada da bird'ün uzun ünlüsüyle kısa schwa.
4. Türkçe i ve u, bu çiftlerin ortasına düşer; iki uca bilinçli olarak gitmek gerekir.
5. Türk konuşucu uzun ünlü üretmeyi yumuşak g'den bilir; eksik olan gerginliktir.
6. Amerikan sözlükleri iki noktayı kullanmayabilir; gergin ile gevşek ayrımı orada da geçerlidir.

Sonraki derse köprü

Beş çiftin sonuncusu ötekilere benzemiyordu. Schwa'nın karşısında uzun bir ses durduğu doğru, ama schwa'yı asıl ilginç kılan başka bir şey: hiçbir harfe ait değil ve vurgu almayan hecelerde neredeyse her ünlü harf ona dönüşebiliyor. Today, problem ve doctor sözcüklerinin vurgusuz hecelerini dikkatle dinlersen hepsinde aynı silik sesi duyarsın. Sıradaki derste İngilizcenin en sık sesini, schwa'yı ve sözcüğün zayıf ünlülerini çalışıyoruz.