Ünlü dörtgeni: ağız içinde sesin yeri

Merak sorusu

Bir arkadaşın kuş gözlemciliğine başlamış ve İngiliz bir rehberle yürüyüşe çıkmış. Rehbere heyecanla bir dal gösterip "Look, a bird!" diyor, ama "bird" sözcüğünü Türkçe "börd" gibi, dudaklarını yuvarlayarak söylüyor. Rehber anlıyor, yine de bir an duraksıyor. Arkadaşın sana sonra soruyor: "Sözlük o sesi ö'ye benzer bir işaretle gösteriyordu, ben de ö dedim. Neresi yanlış?"

Cevap bir harita sorusu. O ses ağzın içinde ö'ye yakın bir yerde üretilir, ama dudaklar onu başka biçimde şekillendirir. Ünlüleri bir harita üzerinde görmeyi öğrendiğinde bu tür yakın ama farklı sesleri tek tek ezberlemen gerekmez; nereden ve nasıl çıktıklarını görürsün.

Anlatım

İki eksen ve bir çerçeve

Bir ünlüyü söylerken ağzının içinde dilin bir tümsek oluşturduğunu düşün. O tümseğin nerede durduğu sesin rengini belirler. Dil öne mi itilmiş, geriye mi çekilmiş? Ağzın tavanına yakın mı, yoksa çeneyle birlikte aşağıda mı? Dilbilimciler bu iki soruyu bir çerçeveye yerleştirir ve ortaya ünlü dörtgeni denen bir çizim çıkar.

Dörtgenin sol yanı ağzın önünü, sağ yanı arkasını gösterir. Üst kenarı dilin en yüksek, yani ağız tavanına en yakın konumudur ve buraya kapalı ünlüler denir. Alt kenarı ağzın en açık olduğu konumdur ve buraya açık ünlüler denir. Şekil tam bir kare değildir, çünkü çene aşağı indikçe dilin ileri geri hareket alanı daralır. Bu yüzden dörtgen aşağıya doğru biraz incelir.

Üçüncü boyut: dudaklar

Haritanın göstermediği bir şey daha var: dudakların biçimi. Aynı dil konumunda dudaklar yayvan da olabilir, yuvarlak da. Türkçede i ile ü bunun en iyi örneğidir; dil neredeyse aynı yerde durur, yalnızca dudaklar değişir. Ünlü dörtgeninde bu bilgi genellikle her noktanın yanına konan ikinci bir işaretle ya da ayrı bir notla gösterilir.

İngilizcede yuvarlak ünlüler çoğunlukla dörtgenin arka tarafında toplanır. Ön taraftaki ünlülerin neredeyse hepsi yayvan dudakla söylenir. Bu, Türkçeden önemli bir fark ve birazdan ona döneceğiz.

İngilizce ünlülerin haritası

Standart İngiliz aksanında kayma yapmayan, yani baştan sona tek bir konumda duran ünlüler genellikle on iki olarak sayılır. Bu sayı aksana göre değişir; Amerikan söyleyişinde bazı sesler birleşir ya da farklı bir yere kayar. Tam bir liste ezberlemek yerine dörtgeni bölgelere ayırarak düşünmek daha işe yarar.

Sol üst köşede see ve sit sözcüklerinin ünlüleri durur; ikisi birbirine çok yakındır. Biraz aşağıda bed, onun da altında, sol alt köşeye yakın, cat yer alır. Bu son iki sesin farkını Ders EN0.4'te çene hareketiyle görmüştük; haritada aynı fark, iki noktanın dikey mesafesi olarak görünür.

Dörtgenin ortasında schwa durur: dil ne önde ne arkada, ne yukarıda ne aşağıda. Ortanın biraz üstünde bird sözcüğünün uzun ünlüsü, biraz altında cut sözcüğünün kısa ünlüsü vardır. Sağ tarafta ise yukarıdan aşağıya food, book, thought ve hot dizilir; bunların hepsinde dudaklar az ya da çok yuvarlaktır. En altta, sağ köşede, father sözcüğünün açık ve geniş a'sı durur.

Haritayı nasıl kullanırsın

Haritanın asıl değeri karşılaştırmadır. Yeni bir ünlüyle karşılaştığında onu bildiğin bir sesin yanına yerleştir ve iki soruyu sor: dilim o sese göre ileride mi, geride mi? Ağzım daha açık mı, daha kapalı mı? Bu iki soruya verdiğin cevap seni çoğu zaman doğru sese çok yaklaştırır. Üçüncü soru da dudaklardır: yuvarlak mı, yayvan mı?

Türkçe köprüsü

Bu haritayı aslında okul yıllarından tanıyorsun. Türkçe dilbilgisinde ünlüleri üç ölçüyle ayırırız: kalın ya da ince, düz ya da yuvarlak, geniş ya da dar. Ünlü uyumu kuralları da bu ölçülere dayanır. Kalın ünlü dörtgenin arka tarafı, ince ünlü ön tarafıdır. Dar ünlü dörtgenin üst kenarına, geniş ünlü alt kenarına yakındır. Düz ve yuvarlak ise dudakların biçimidir.

Yani Türkçe konuşan biri ünlü dörtgeninin üç boyutunu zaten bilir; yalnızca İngilizcenin aynı alanı başka noktalara böldüğünü görmesi gerekir. En büyük fark ön ve yuvarlak köşede. Türkçede ö ve ü, dil önde ve dudaklar yuvarlakken çıkar. İngilizcenin standart söyleyişinde bu köşede bir ses yoktur. Bird sözcüğündeki ses ö'ye yakın bir yükseklikte ama daha geride, ağzın ortasında ve dudaklar yayvan olarak söylenir. Arkadaşının "börd" demesi, dilini doğru yüksekliğe koyup dudaklarını Türkçe alışkanlıkla yuvarlamasından geliyordu.

Gerçek hayattan örnekler

Bir çocuk parkında İngilizce konuşan bir anne ile kızı kuşlara ekmek atıyor. Kızı her kuşu gösterip soruyor, anne cevaplıyor.

Bu kısa sahnede haritanın neredeyse bütün bölgelerinden geçiliyor. Bird ortada, food sağ üstte, water sağ tarafta yuvarlak ve uzun bir sesle, cat sol altta, bread soldaki orta noktada. Kulağın her sözcükte dilin farklı bir yere gittiğini duymaya başladığında İngilizce konuşma bir ses karmaşası olmaktan çıkar, düzenli bir hareket olarak duyulur.

Aynı sahnede anne "Look!" diye seslendiğinde book sözcüğündeki kısa ve yuvarlak ünlüyü kullanır. Bu ses Türkçe u'ya benzer, ama ondan daha gevşek ve biraz daha aşağıdadır.

Sık yapılan hata

Bu sesi bulmanın basit bir yolu var. Önce Türkçe bir ö söyle. Sonra dilini kıpırdatmadan dudaklarını yavaşça yana açıp gevşet, gülümser gibi değil, rahat bırakır gibi. Ses biraz donuklaşacak ve ortaya kayacak; aradığın ses ona çok yakındır.

Mini alıştırma

1. Ünlü dörtgeninin sol ve sağ kenarları neyi gösterir?
2. Dörtgenin üst kenarındaki ünlülere neden kapalı ünlü denir?
3. Türkçedeki kalın ve ince ayrımı dörtgenin hangi boyutuna karşılık gelir?
4. Bird sözcüğündeki ünlü dörtgende nerededir ve dudaklar nasıldır?
5. İngilizcede yuvarlak ünlüler dörtgenin daha çok hangi tarafında toplanır?

Cevaplar

1. Sol kenar ağzın önünü, sağ kenar arkasını, yani dilin ne kadar ileri ya da geri durduğunu gösterir.
2. Çünkü dil ağız tavanına en yakın konumdadır ve ağız en az açıktır.
3. Ön ile arka boyutuna karşılık gelir; ince ünlüler önde, kalın ünlüler arkadadır.
4. Ortada durur ve dudaklar yayvan, gevşek kalır; bu yüzden Türkçe ö'den farklıdır.
5. Arka tarafta toplanır; food, book, thought ve hot sözcüklerinde olduğu gibi.

Sesli tekrar görevi

Ardından ö ile bird arasındaki farkı çalış. Önce "ö" de, sonra dudaklarını gevşetip "bird" de; bunu beş kez tekrarla. Kaydı dinlerken bird sözcüğünde hâlâ yuvarlak bir ö duyuyorsan dudaklarını aynada izleyerek bir kez daha dene.

Özet kartı

1. Ünlü dörtgeni, dilin ağız içindeki konumunu gösteren bir haritadır: sol ön, sağ arka, üst kapalı, alt açık.
2. Dudakların yuvarlak ya da yayvan oluşu haritaya eklenen üçüncü boyuttur.
3. Türkçe dilbilgisindeki kalın-ince, dar-geniş ve düz-yuvarlak ölçüleri bu üç boyutun ta kendisidir.
4. İngilizcede yuvarlak ünlüler çoğunlukla arka taraftadır; ön ve yuvarlak köşe standart söyleyişte boştur.
5. Bird sözcüğündeki ses ortadadır ve dudaklar yayvandır; Türkçe ö ile söylenmez.
6. Yeni bir ünlüyü bildiğin bir sesin yanına koy ve sor: daha ileri mi, daha açık mı, dudaklar nasıl?

Sonraki derse köprü

Haritada bazı noktalar birbirine neredeyse dokunuyor. See ile sit, food ile book, thought ile hot ikişer ikişer yan yana duruyor. Bu çiftleri ayıran şey yalnızca küçük bir konum farkı değil; bir üyesi uzun ve gergin, öbürü kısa ve gevşek söyleniyor. Sözlükteki o iki noktanın asıl iş gördüğü yer burası. Sıradaki derste uzun ve kısa ünlü çiftlerini, uzunluğun ve gerginliğin anlamı nasıl değiştirdiğini çalışıyoruz.