Sözlükteki garip işaretler ne? Fonetik alfabe (IPA) neden lazım

Merak sorusu

Bir haber metninde "colonel" sözcüğüyle karşılaşıyorsun, anlamı albay. Telefonundaki sözlüğe yazıyorsun ve sözcüğün hemen yanında eğik çizgiler arasında tuhaf bir dizi beliriyor. İçinde ters dönmüş bir e'ye benzeyen bir işaret, iki nokta üst üste gibi bir şey ve harflerin üstünde küçük bir çentik var. Hoparlöre basıyorsun ve duyduğun şey "körnıl" gibi bir ses. Yazıda iki o harfi var, ama duyduğun ünlü ikisine de benzemiyor; ilk l ise hiç duyulmuyor.

O çizgilerin arasındaki dizi bir şifre değil. Sözcüğün sesini, harflerin karmaşasından bağımsız olarak, bir harita gibi gösteren bir yazı. Bu yazıyı okuyabilen biri, hiç duymadığı bir sözcüğü bile doğruya çok yakın söyleyebilir.

Anlatım

Bir işaret, bir ses

İngilizcede harf ile ses arasındaki bağın zayıf olduğunu biliyoruz. Aynı harf farklı sözcüklerde farklı sesler verir, aynı ses de farklı harflerle yazılır. Bu yüzden yazıya bakarak okumak çoğu zaman tahmin etmek demektir.

Fonetik alfabe bu sorunu kökünden çözer. Buna Uluslararası Fonetik Alfabe denir, kısaltması IPA'dır ve dilbilimcilerin dünya dillerinin seslerini yazmak için kullandığı ortak bir işaret sistemidir. Temel kuralı tek cümlelik: her işaret tek bir sese karşılık gelir ve o ses hep aynı işaretle yazılır. Yani IPA, İngilizceye Türkçenin sahip olduğu düzeni geri verir.

Sözlükler sözcüğün yanına bu işaretleri iki eğik çizgi arasında yazar. Çizgiler "burada harf değil ses yazıyor" demektir. İçerideki her işareti soldan sağa okursun ve sözcüğün sesini elde edersin.

Üç küçük yardımcı işaret

Seslerin yanında sözlükte üç küçük işaret daha görürsün ve bunlar en az ses işaretleri kadar önemlidir.

Harflerin üst hizasında küçük dikey bir çentik durur. Bu vurgu işaretidir ve kendisinden hemen sonra gelen hecenin güçlü söyleneceğini gösterir. İngilizcede vurguyu yanlış yere koymak, sesleri doğru söylesen bile sözcüğü tanınmaz hâle getirebilir.

Bazı ünlülerin hemen arkasında da üst üste iki nokta görürsün. Küçük üçgen ya da nokta biçimindeki bu işaret, ünlünün uzun söyleneceğini gösterir. Ship ile sheep arasındaki fark tam olarak budur ve sözlükte bu iki noktayla görünür.

En sık karşılaşacağın işaret ise ters dönmüş e. Buna schwa denir, okunuşu "şıva"ya yakındır. İngilizcede en sık duyulan ses budur ve vurgusuz hecelerde, Türkçedeki ı sesine yakın, kısa ve gevşek bir ses olarak çıkar. Su anlamına gelen sözcüğün sonundaki ses de budur.

İngiliz ve Amerikan yazımı

Aynı sözcük için iki sözlük farklı bir dizi gösterebilir. Bunun nedeni sözlüklerin bir aksanı esas almasıdır. İngiliz sözlükleri genellikle güney İngiltere'nin standart söyleyişini, Amerikan sözlükleri ise genel Amerikan söyleyişini yazar. Water sözcüğünün Amerikan yazımında sonda bir r işareti görürsün, çünkü Amerikalılar o r'yi söyler.

Bu bir çelişki değil, iki ayrı haritadır. Sözlüğünün hangi aksanı gösterdiğini bir kez öğren ve tutarlı biçimde onu izle. Sözlükler kullandıkları işaretlerde küçük farklar da gösterebilir, bu yüzden sözlüğünün başındaki ya da yardım sayfasındaki ses listesine bir kez göz atmak iyi bir alışkanlıktır.

Türkçe köprüsü

Türkçe konuşan biri IPA'ya aslında avantajlı başlar. Türkçe yazım büyük ölçüde sese dayalıdır ve her harf kabaca bir sese karşılık gelir. Yani "bir işaret, bir ses" fikri sana yabancı değil, her gün kullandığın bir alışkanlık. IPA, İngilizce okurken bu alışkanlığı geri kazanmanın yolu.

Ama tuzak tam da bu tanıdıklıkta saklı. IPA'nın bazı işaretleri Türk harflerine benzer ve başka bir ses gösterir. En önemlisi j işareti. IPA'da j, Türkçedeki y sesidir; yes sözcüğü /jes/ diye yazılır ve "yes" diye okunur. Türkçedeki c sesi IPA'da bir d ile kuyruklu bir z'ye benzeyen işaretin birleşimiyle yazılır. O kuyruklu işaret tek başına durduğunda ise Türkçedeki j sesidir, garaj sözcüğünün sonundaki ses. IPA'daki y işareti de Türkçedeki ü sesidir, ama İngilizcede bu ses kullanılmaz. Kısacası işareti gördüğünde Türk harfinin adını değil, IPA'daki sesini hatırlaman gerekir.

Gerçek hayattan örnekler

Bir dil kursunda öğretmen tahtaya üç sözcük yazıyor ve yanlarına sözlükteki okunuşlarını ekliyor.

Sınıftaki Elif ilk sözcükte duraksıyor. Gözü j'yi görmüş, ağzı "jelov" demeye hazırlanmış. Öğretmen gülümseyip soruyor: "IPA'da j hangi sesti?" Elif bir saniye düşünüp "yelou" diyor ve doğru söylüyor. Yazım ona yellow'un iki l ile yazıldığını söylemişti, ama sesin tek bir l olduğunu ancak eğik çizgilerin arasındaki dizi gösterdi.

Bir başka gün Elif "Wednesday" sözcüğünü arıyor. Okunuşta ortadaki d'yi ve ikinci e'yi hiç göremiyor. Sözlük ona yazının gizlediğini, yani sözcüğün aslında iki heceli olduğunu, tek bakışta gösteriyor.

Sık yapılan hata

Aynı otomatik refleks uzunluk işaretinde de görülür. Pek çok öğrenci iki noktayı süs sanır ve atlar. Oysa o iki nokta, sözcüğün anlamını değiştirebilen bir bilgidir. Okunuşu okurken her işarete, küçük olanlara da, bir ses ya da bir talimat olarak bak.

Mini alıştırma

1. Sözlükte bir sözcüğün yanındaki eğik çizgiler ne anlama gelir?
2. IPA'da j işareti Türkçedeki hangi sese karşılık gelir?
3. Bir ünlünün arkasındaki iki nokta neyi gösterir?
4. Hecenin önündeki küçük dikey çentiğin görevi nedir?
5. İki sözlük aynı sözcük için farklı okunuş gösterirse bunun en olası nedeni nedir?

Cevaplar

1. Çizgilerin arasında harflerin değil seslerin yazıldığını gösterir.
2. Türkçedeki y sesine karşılık gelir; yes sözcüğü /jes/ diye yazılır.
3. O ünlünün uzun söyleneceğini gösterir, sheep sözcüğünde olduğu gibi.
4. Kendisinden sonra gelen hecenin vurgulu, yani güçlü söyleneceğini gösterir.
5. Sözlüklerden biri İngiliz, öbürü Amerikan söyleyişini esas alıyordur.

Sesli tekrar görevi

Karşılaştırırken üç şeye dikkat et. j işaretini y diye mi söyledin? İki noktalı ünlüleri uzattın mı? Vurgu çentiğinden sonraki heceyi güçlü mü söyledin? Bir sözcükte takıldıysan okunuşu işaret işaret, yavaşça ve yüksek sesle oku, sonra normal hızda bir kez daha söyle.

Özet kartı

1. Fonetik alfabe, kısaca IPA, her sesi tek bir işaretle yazar; İngilizce yazımın karmaşasını aşmanın aracıdır.
2. Sözlük okunuşu eğik çizgiler arasında verir; içerideki her işaret bir sestir.
3. Küçük dikey çentik vurgulu heceyi, iki nokta uzun ünlüyü, ters e ise schwa sesini gösterir.
4. IPA'da j işareti Türkçedeki y sesidir; Türk harflerine benzeyen işaretlere dikkat et.
5. İngiliz ve Amerikan sözlükleri farklı aksanları esas alır; birini seç ve tutarlı izle.
6. Yeni bir sözcükte önce okunuşa bak, sonra dinle, sonra kendi sesinle karşılaştır.

Sonraki derse köprü

Okunuştaki ünlü işaretleri ilk bakışta en kalabalık grup gibi görünür: uzunlar, kısalar, ters dönmüşler. Ama onları ezberlemenin daha kolay bir yolu var. Her ünlü ağzın içinde belli bir noktada üretilir: dil önde ya da arkada, yukarıda ya da aşağıda durur. Bu noktaları bir haritaya yerleştirdiğinde ünlüler bir liste olmaktan çıkar, bir yer bilgisine dönüşür. Sıradaki derste o haritayı, ünlü dörtgenini çiziyoruz.