Türklerin en sık yaptığı telaffuz hataları

Merak sorusu

Yusuf bir iş görüşmesine hazırlanıyor ve kendini tanıttığı kısa bir konuşmayı kaydediyor. Kaydı İngiliz bir arkadaşı Claire'e gönderiyor ve ondan bir ricada bulunuyor: "Lütfen duyduğunu, düzeltmeden, kelimesi kelimesine yaz." Claire'in yazdığı metin Yusuf'u hem güldürüyor hem düşündürüyor. "I live near the sea" cümlesi "I leave near the sea" olmuş. "I always carry a bag" cümlesi "I always carry a back" diye yazılmış. "I love sport" ise "I love isport" diye dönmüş.

Yusuf'un sözcükleri doğruydu, dilbilgisi de. Ama kulak, sözcükleri yazıdan değil sesten tanır ve birkaç küçük ses alışkanlığı bütün cümlenin anlamını kaydırmıştı. Bu alışkanlıklar rastgele değil; Türkçe konuşan hemen herkeste aynı yerlerde ortaya çıkıyor.

Anlatım

Hatalar neden aynı yerde toplanır

Türk konuşucuların İngilizcede yaptığı telaffuz hatalarının çoğu, Türkçenin ses düzeninin İngilizceye taşınmasından gelir. Türkçe yazıldığı gibi okunur, ünlüleri uzunluk ve gerginlikle ayırmaz, sözcük sonunda ötümlü sesleri sertleştirir, başta iki sessize izin vermez, vurguyu genellikle sona koyar. Her biri Türkçede kusursuz işleyen bir kuraldır. İngilizceye taşındığında ise tahmin edilebilir yerlerde sorun çıkarır. Bu yüzden hata listesi aslında bir Türkçe kurallar listesidir.

Anlamı değiştiren hatalar

Bazı hatalar sözcüğü başka bir sözcüğe çevirir ve dinleyiciyi yanlış anlamaya götürür. Bunlar öncelikli olanlardır.

Uzun ve kısa ünlüleri aynı söylemek, live ile leave, full ile fool gibi çiftleri birleştirir. Yusuf'un "I leave near the sea" cümlesi buradan geldi. Sözcük sonundaki ötümlü sessizi sertleştirmek ve önceki ünlüyü kısa tutmak, bag sözcüğünü back'e, prize sözcüğünü price'a çevirir. Sessiz kümelerine ünlü eklemek, sport sözcüğünü "isport", film sözcüğünü "filim" yapar ve sözcüğe fazladan bir hece katar. Kelime vurgusunu yanlış heceye koymak, özellikle uzun sözcüklerde, sözcüğü tanınmaz hâle getirebilir.

Aksanı belli eden ama anlamı pek bozmayan hatalar

Bazı hatalar sözcüğü yabancı duyurur ama genellikle yanlış anlaşılmaya yol açmaz. Th seslerini t, d, s ya da z ile söylemek, r'yi Türkçedeki gibi dili damağa vurarak söylemek, sondaki l'yi açık bırakmak bu gruptadır. Bunlar aksanı belirgin kılar; ama bağlam çoğu zaman anlamı korur. Think sözcüğünü "tink" diye söyleyen birini dinleyici büyük olasılıkla yine anlar.

Bu ayrım önemli bir sonuç doğurur: sınırlı zamanın varsa önce birinci gruba çalış. Th sesini kusursuz söyleyip live ile leave'i karıştırmak, tersinden daha çok iletişim sorunu çıkarır.

Ritmi ve ezgiyi bozan alışkanlıklar

Bir de tek tek seslerde değil, cümlenin bütününde görülen alışkanlıklar var. Her heceye eşit ağırlık vermek ve küçük sözcükleri tam söylemek cümleyi ağır ve kesik duyurur. Vurgusuz hecelerde schwa yerine tam ünlü kullanmak, özellikle Türkçede de var olan doktor, problem, kamera gibi sözcüklerde, aksanın en güçlü işaretlerinden biridir. Dar ve düz bir ezgi ise ilgisizlik izlenimi bırakabilir. Bu alışkanlıklar anlamı nadiren bozar, ama dinleyiciyi yorar ve konuşmanın akıcılığını düşürür.

Kendi hatanı bulmak

Bu listeyi kendi konuşmana uygulamanın en güvenilir yolu, Yusuf'un yaptığı gibi bir dinleyiciden yazıya dökmesini istemektir. Dinleyici düzeltmeden, duyduğunu yazar ve senin niyetinle onun duyduğu arasındaki her fark bir hatayı gösterir. Bir dinleyici bulamıyorsan konuşma tanıma özelliği olan bir uygulama da kabaca aynı işi görür; uygulamanın yanlış yazdığı sözcükler genellikle senin belirsiz söylediğin sözcüklerdir.

Bir başka yol, sabit bir metni düzenli aralıklarla kaydetmektir. Aynı paragrafı her ay bir kez oku ve kayıtları karşılaştır. Hangi hatanın kaybolduğunu, hangisinin direndiğini böylece görürsün.

Türkçe köprüsü

Bu hataların her biri, Türkçede doğru olan bir kuralın sessizce İngilizceye taşınmasıdır. Kitap sözcüğünün sonu p ile söylenir, çünkü Türkçede sözcük sonundaki b sertleşir; İngilizcede bag ile back bu yüzden karışır. İstasyon ve istatistik sözcükleri Türkçenin başta iki sessizi sevmediğini gösterir; sport sözcüğü bu yüzden "isport" olur. Türkçede vurgu çoğunlukla sona düşer; uzun İngilizce sözcüklerin vurgusu bu yüzden sona kayar.

Bu bakış açısı iki işe yarar. Hatalar artık rastgele görünmez; her birinin bir sebebi ve dolayısıyla bir çaresi vardır. Ayrıca bu hatalar bir yetersizlik değil, Türkçeyi çok iyi bilmenin izidir. Ağzın Türkçenin kurallarını kusursuz öğrenmiş; şimdi ona hangi kuralın İngilizcede geçmediğini tek tek öğretiyorsun.

Gerçek hayattan örnekler

Yusuf bir hafta çalıştıktan sonra konuşmasını yeniden kaydediyor ve Claire'e gönderiyor.

Claire bu kez metni neredeyse hiç değiştirmeden yazıyor. Live kısa ve gevşek, bag sözcüğünde ünlü uzun ve son ses yumuşak, sport sözcüğünün başında ünlü yok. Claire yalnızca bir şeyi not ediyor: "Your th in with is still a bit like a d, but it doesn't matter, I understood everything." Yusuf'un önceliği doğruydu: anlamı bozan hataları önce düzeltmişti.

Sık yapılan hata

Bir başka yaygın hata da yalnızca tek tek sözcükleri çalışmaktır. Sözcük tek başına doğru söylense bile cümle içinde ritim ve ezgi Türkçe kaldıkça konuşma yorucu duyulur. Sözcük çalışmasını her zaman bir cümle içinde tamamla.

Mini alıştırma

1. Türk konuşucuların telaffuz hataları neden aynı yerlerde toplanır?
2. "I leave near the sea" hatası hangi ses alışkanlığından gelir?
3. Th'yi t gibi söylemek hangi gruba girer ve neden?
4. Kendi hatalarını bulmanın en güvenilir yolu nedir?
5. Sınırlı zamanın varsa önce hangi hatalara çalışmalısın?

Cevaplar

1. Çünkü Türkçenin ses kuralları, örneğin sonda sertleşme ve başta iki sessize izin vermeme, İngilizceye taşınır.
2. Uzun ve kısa ünlüleri, yani gergin ve gevşek ünlüleri aynı söylemekten.
3. Aksanı belli eden ama anlamı pek bozmayan gruba; bağlam çoğu zaman anlamı korur.
4. Bir dinleyiciden, düzeltmeden, duyduğunu yazıya dökmesini istemek.
5. Sözcüğü başka bir sözcüğe çeviren hatalara: ünlü uzunluğu, son ses, kümelere eklenen ünlü ve vurgu.

Sesli tekrar görevi

Yazıya dökülen metni kendi metninle karşılaştır ve her farkı bir not defterine yaz: hangi sözcük, ne duyulmuş, hangi ses alışkanlığından geliyor. Aynı paragrafı bir ay sonra yeniden kaydet ve listenin nasıl değiştiğini gör.

Özet kartı

1. Türk konuşucuların telaffuz hataları rastgele değil; Türkçenin ses kurallarının İngilizceye taşınmasıdır.
2. Anlamı değiştiren hatalar önceliklidir: ünlü uzunluğu, sondaki ötümlü ses, kümelere eklenen ünlü, yanlış vurgu.
3. Th, r ve l gibi sesler aksanı belli eder ama genellikle anlamı bozmaz.
4. Her heceye eşit ağırlık, vurgusuz hecede tam ünlü ve düz ezgi konuşmayı yorucu kılar.
5. Kendi hatalarını bulmak için bir dinleyiciden duyduğunu düzeltmeden yazmasını iste.
6. Sabit bir paragrafı düzenli kaydet; kaybolan ve direnen hataları karşılaştır.

Sonraki derse köprü

Listenin başında yazıldığı gibi okuma alışkanlığı vardı ve onun en çarpıcı örneği hiç okunmayan harflerdir. Knife sözcüğündeki k, Wednesday sözcüğündeki d, island sözcüğündeki s yazılır ama söylenmez. Bu harflerin çoğunun bir tarihi ve bir düzeni var; hangi harf çiftlerinde bir harfin sustuğunu bilmek, yeni sözcükleri ilk seferde doğru okumanı sağlar. Sıradaki derste sessiz harfleri ve onları tanımanın yollarını çalışıyoruz.