Soru, liste ve duygu: tonlama anlam taşır

Merak sorusu

Pınar, İngiliz komşularının akşam yemeğinde. Yemekten sonra ev sahibi soruyor: "Would you like tea or coffee?" Pınar nazikçe gülümsüyor: "Yes, please." Masada kısa bir kahkaha kopuyor ve ev sahibi gülümseyerek soruyor: "Which one?" Pınar bir an şaşırıyor; ona bir şey içmek isteyip istemediği sorulmuş gibi gelmişti.

Oysa ev sahibi tea sözcüğünde sesi yükseltmiş, coffee sözcüğünde alçaltmıştı. Bu ezgi "ikisinden birini seç" demekti. Aynı soru başka bir ezgiyle sorulsaydı Pınar'ın cevabı tamamen doğru olacaktı. İngilizcede bir sorunun ne sorduğunu bazen sözcükler değil, sesin hangi sözcükte yükselip alçaldığı belirler.

Anlatım

Seçenek sorusu mu, evet-hayır sorusu mu?

Ders EP1.20'de düşen ezginin bir şeyin bittiğini, yükselen ezginin açık kaldığını gördük. Seçenek sorularında bu fark iki ayrı soru kurar. Tea sözcüğünde yükselip coffee sözcüğünde düşen bir soru kapalı bir seçimdir: yalnızca bu ikisi var, hangisini istersin? Cevap bir seçenektir: "Coffee, please."

Aynı soru baştan sona yükselen bir ezgiyle sorulursa, yani coffee sözcüğünde de ses yukarıda kalırsa, bu bir evet-hayır sorusudur: çay, kahve ya da benzeri bir şey ister misin? Cevap "Yes, please" ya da "No, thanks" olabilir. Pınar'ın kaçırdığı fark buydu.

Liste: kapalı mı, açık mı?

Ders EN4.35'te bir liste sayarken her öğede sesin hafifçe yükseldiğini, son öğede alçaldığını gördük. Bu düşüş listenin bittiğini haber verir. Ama son öğede de ses yükselirse liste açık kalır ve "bunlar ve daha fazlası" anlamı taşır. We need bread, milk, eggs, and cheese diye son öğede düşen bir liste tam bir alışveriş listesidir. Son öğede yükselen bir liste ise "ve benzeri şeyler" diye devam eder.

Duyduğunu yeniden sormak

İngilizcede bir şeyi yeniden sormanın yaygın yolları ezgiye dayanır. Tekrar sorusunda karşındakinin cümlesini alır, şaşırdığın kısmı bir soru sözcüğüyle değiştirir ve sesi o sözcükte yükseltirsin. "I sold my car" diyen birine "You sold WHAT?" dersin. Bu, şaşkınlığı ya da duyduğundan emin olmadığını gösterir.

Bir wh-sorusunu yükselen ezgiyle sormak da aynı işi görür. Normalde düşen "Where do you live?" sorusu, sonda yükselirse "Nerede yaşadığını söylemiştin, bir daha söyler misin?" anlamına gelir. Bu yükseliş kibar bir tekrar isteğidir ve karşındakine bilgiyi zaten verdiğini kabul ettiğini gösterir.

Duygu: aralığın genişliği

Ezgi yalnızca yönüyle değil, genişliğiyle de anlam taşır. Ses geniş bir aralıkta, yükseğe çıkıp derine inerek hareket ettiğinde konuşan ilgili ve canlı duyulur. Dar bir aralıkta, neredeyse düz söylendiğinde ilgisiz, sıkılmış, hatta alaycı duyulur. "Oh, really?" sorusu geniş bir yükselişle gerçek bir merak, dar ve düz bir ezgiyle "ne umurumda" anlamı taşır.

Güçlü bir duygu, özellikle hayranlık ya da etkilenme, çoğu zaman yükselen-düşen bir ezgiyle söylenir: ses önce yükselir, sonra derin bir düşüşle iner. "Wonderful!" ya da "That's amazing!" bu ezgiyle içten duyulur. Aynı sözcükler düz söylenince, kibar ama mesafeli bir onaya dönüşür.

Türkçe köprüsü

Türkçede seçenek soruları büyük ölçüde mi ekiyle kurulur: "Çay mı, kahve mi?" Her seçeneğin ardından gelen mi, sorunun bir seçim olduğunu açıkça gösterir. Bu yüzden Türkçede ezgi bu ayrımı yapmak için o kadar gerekli değildir. "Çay ya da kahve ister misin?" ise bir evet-hayır sorusudur ve sözcüklerden anlaşılır. İngilizcede ise iki soru da aynı sözcüklerle, yalnızca ezgiyle ayrılır.

Tekrar sorusu Türkçede de vardır: "Neyi sattın?" ya da şaşkınlıkla "Ne sattın?!" Ses burada da soru sözcüğünde yükselir. Duygu ezgisi de iki dilde benzer çalışır: "Harika!" sözcüğü hem Türkçede hem İngilizcede yükselip alçalınca içten, düz söylenince mesafeli duyulur. Türk konuşucunun zorlandığı yer, İngilizce konuşurken bu doğal Türkçe aralığı kullanmamasıdır. Yabancı bir dilde dikkat sözcüklere gider ve ses düzleşir. Bu düzlük, Türkçede asla yapmayacağın bir ilgisizlik izlenimi bırakabilir.

Gerçek hayattan örnekler

Yemeğin sonunda Pınar, ev sahibinin oğluyla sohbet ediyor ve ezgileri bu kez bilinçli kullanıyor.

Pınar'ın ilk sorusu bir tekrar sorusu ve where sözcüğünde yükseliyor: şaşkınlık. İkinci cümlesindeki amazing yükselip derin bir düşüşle iniyor ve içten bir hayranlık taşıyor. Üçüncü sorusundaki liste ise son öğede de yükseliyor; Pınar listenin açık olduğunu, "ve diğer eşyaların" demek istediğini ezgiyle gösteriyor. Oğul gülerek cevap veriyor: "Just the bike. The plants are staying with Mum."

Sık yapılan hata

Bir diğer sık hata, duygu belirten sözcükleri düz bir sesle söylemektir. "That's amazing" sözcükleri doğru seçilmiştir, ama dar bir aralıkta söylendiğinde hiç de etkilenmemiş gibi duyulur.

Mini alıştırma

1. "Tea↗ or coffee↘?" sorusuna nasıl cevap verilir?
2. Seçenek sorusu baştan sona yükselirse ne anlama gelir?
3. Bir listede son öğe de yükselirse ne anlatır?
4. "You sold WHAT?" sorusu ne tür bir sorudur?
5. Dar ve düz bir ezgiyle söylenen "Oh, really?" nasıl duyulur?

Cevaplar

1. Seçeneklerden biri söylenerek: "Coffee, please."
2. Bir evet-hayır sorusuna dönüşür: bir şey içmek ister misin?
3. Listenin açık olduğunu, başka öğelerin de bulunduğunu.
4. Bir tekrar sorusudur; şaşkınlık ya da emin olmama bildirir.
5. İlgisiz, sıkılmış, hatta alaycı duyulur.

Sesli tekrar görevi

Ardından duygu aralığını çalış: "That's amazing!" cümlesini önce dar ve düz, sonra geniş ve yükselip derin düşen bir ezgiyle söyle. Son olarak bir tekrar sorusu kur: biri "I sold my car" dediğini düşün ve "You sold WHAT?" diye cevap ver; sesi what sözcüğünde yükselt.

Özet kartı

1. Seçenek sorusu: ilk seçenekte yükselip sonuncuda düşerse kapalı seçim, baştan sona yükselirse evet-hayır sorusu.
2. Liste: son öğede düşerse kapalı, son öğede de yükselirse açık liste.
3. Tekrar sorusu: şaşırılan kısım bir soru sözcüğüyle değiştirilir ve orada ses yükselir: You sold WHAT?
4. Wh-sorusu sonda yükselirse kibar bir tekrar isteğidir.
5. Geniş aralık ilgi ve canlılık, dar ve düz ezgi ilgisizlik ya da alay taşır.
6. Hayranlık çoğu zaman yükselen-düşen bir ezgiyle söylenir: That's amazing!

Sonraki derse köprü

Atölyenin bu bölümünde sesleri, vurguyu, ritmi ve ezgiyi tek tek çalıştık. Şimdi bunları kendi aksanına uygulama zamanı. Türk konuşucuların İngilizcede en sık takıldığı yerler belli ve büyük kısmı bu derslerde gördüğümüz konulardan geliyor: th, w ve v, uzun ve kısa ünlüler, sözcük sonundaki ötümlü sesler, ünlü eklenen kümeler. Sıradaki derste Türklerin en sık yaptığı telaffuz hatalarını tek bir listede topluyor ve her birinin kökünü gösteriyoruz.