Knife'taki k neden okunmaz? Sessiz harfler

Merak sorusu

Alp, yeğeniyle İngiltere'de eski bir şatoyu geziyor. Bir vitrinin önünde durup tabelayı yüksek sesle okuyor: "The sword was found near the castle wall." Sword sözcüğünü "svord", castle sözcüğünü "kastıl" diye söylüyor. Yanlarından geçen rehber gülümseyerek iki sözcüğü doğru söylüyor; sword "sord", castle "kaasıl" gibi duyuluyor. Yeğeni kahkahayı basıyor: "Amca, w nereye gitti? T nereye gitti?"

Alp aslında sessiz harfleri biliyordu; knife sözcüğündeki k'nin okunmadığını yıllar önce öğrenmişti. Ama sword ve castle sözcüklerini hiç böyle düşünmemişti. Bu harfler rastgele mi susuyor, yoksa onları önceden tanımanın bir yolu var mı?

Anlatım

Tek tek değil, düzen içinde

Sessiz harflerin bir tarihi olduğunu, bir zamanlar okunan seslerin yazıda iz bıraktığını Ders EN0.1 anlatmıştı. Bu derste o izlerin rastgele dağılmadığını, belirli harf çiftlerinde toplandığını göreceğiz. Bu düzenleri bilirsen, ilk kez gördüğün bir sözcüğü bile büyük olasılıkla doğru okursun.

Sözcük başındaki sessizler

Kn ile başlayan sözcüklerde k okunmaz: knee yani diz, knock yani kapıyı çalmak, knowledge yani bilgi. Wr ile başlayan sözcüklerde w okunmaz: write, wrong, wrist yani bilek. Ps ile başlayan sözcüklerde p okunmaz: psychology, psychiatrist. Gn ile başlayan az sayıdaki sözcükte de g sessizdir: gnome.

Sözcük sonundaki sessizler

Sözcük sonunda mb yan yana geldiğinde b okunmaz: climb, comb, thumb, lamb. Mn yan yana geldiğinde n okunmaz: autumn, column. Gn ile biten sözcüklerde g susar: sign, design, foreign.

Ortadaki sessizler

Stle ve sten ile biten sözcüklerde t okunmaz: castle, whistle, listen, fasten. L harfi bazı ünsüzlerden önce susar: walk, talk ve chalk sözcüklerinde k'den önce; calm, palm ve salmon sözcüklerinde m'den önce; half ve calf sözcüklerinde f'den önce. Could, would ve should sözcüklerinde de l okunmaz.

Akraba sözcük ipucu

Bu derste belki en kullanışlı ipucu şu: sessiz harf, aynı ailenin başka bir sözcüğünde çoğu zaman yeniden okunur. Sign sözcüğünde g sessizdir, ama signature yani imza sözcüğünde g açıkça duyulur. Bomb sözcüğünde b sessiz, bombard sözcüğünde okunur. Muscle sözcüğünde c sessiz, muscular sözcüğünde k sesiyle okunur. Column sözcüğünde n sessiz, columnist sözcüğünde okunur.

Bu ipucu iki yönde işe yarar. Bir sözcüğün tuhaf yazımını, akrabasını hatırlayarak açıklarsın: sign neden g ile yazılıyor, çünkü signature'da g var. Tersinden, akraba sözcükte sessiz harfi yanlışlıkla atlamaktan kurtulursun.

Sessiz e'nin işi

En sık sessiz harf, sözcük sonundaki e'dir ve onun özel bir görevi vardır: önceki ünlünün sesini değiştirir. Rat sözcüğü kısa bir ünlüyle, rate sözcüğü "eyt" gibi kayan bir ünlüyle okunur. Hop ve hope, bit ve bite, cut ve cute çiftlerinde de aynı fark vardır. E kendisi okunmaz, ama okunuşun yönünü belirler.

Türkçe köprüsü

Türkçe sessiz harf sevmez. Yazıldığı gibi okunur ve neredeyse her harf bir ses verir. Bunun en büyük istisnası yumuşak g'dir: dağ ve yağmur sözcüklerinde ğ kendisi okunmaz, ama önündeki ünlüyü uzatır. Bu yönüyle İngilizcedeki sessiz e'ye benzer: ikisi de okunmaz ama komşu ünlünün nasıl söyleneceğini değiştirir.

Türkçe yabancı sözcükleri alırken de sessiz harfleri ya atmış ya da okumaya başlamıştır. İngilizcede p'si sessiz olan psychology sözcüğü Türkçede psikoloji olur ve p açıkça söylenir. Bu yüzden Türk konuşucu İngilizcede de p'yi söyleme eğilimindedir. Aynı tuzak İngilizceden ya da Fransızcadan Türkçeye geçmiş başka sözcüklerde de vardır: Türkçedeki biçim, sessiz harfin okunduğu biçimdir ve kulağa doğru gelir. İngilizcede bu sözcükleri söylerken Türkçedeki akrabalarını bir an bir kenara bırakmak gerekir.

Gerçek hayattan örnekler

Şato turunun sonunda rehber, ziyaretçilere kısa bir bilgi veriyor ve sessiz harfler cümlelerin her yerinde.

Rehberin cümlelerinde knights sözcüğünde k ve gh, would sözcüğünde l, climb sözcüğünde b, autumn sözcüğünde n, castle, listen ve whistle sözcüklerinde t, swords sözcüğünde w sessiz. Alp bu kez her sözcüğü düzene göre tahmin ediyor ve yeğenine gülümseyerek açıklıyor: "Mb'de b susar, stle'de t susar."

Sık yapılan hata

Ters yönde bir hata da olur: sessiz harfi akraba sözcüğe de taşımak. Sign sözcüğünde g'yi atlamayı öğrenen biri, signature sözcüğünde de g'yi atlayabilir. Akraba sözcüklerde sessiz harf çoğu zaman geri döner.

Mini alıştırma

1. Wr ile başlayan sözcüklerde hangi harf okunmaz?
2. Climb ve thumb sözcüklerinde hangi harf sessizdir?
3. Sign sözcüğündeki sessiz g hangi akraba sözcükte okunur?
4. Rate sözcüğündeki sessiz e ne işe yarar?
5. Türkçedeki psikoloji sözcüğü neden bir tuzaktır?

Cevaplar

1. W okunmaz: write, wrong, wrist.
2. B sessizdir; mb ile biten sözcüklerde b okunmaz.
3. Signature sözcüğünde okunur.
4. Önceki ünlünün okunuşunu değiştirir; rat kısa, rate "eyt" gibi okunur.
5. Çünkü Türkçede p okunur ve bu alışkanlık İngilizcedeki sessiz p'ye taşınır.

Sesli tekrar görevi

Ardından akraba çiftlerini çalış: "sign, signature", "bomb, bombard", "muscle, muscular". Her çiftte sessiz harfin ikinci sözcükte geri geldiğini duyur. Son olarak rehberin cümlesini kaydet: "The knights would climb these stairs to reach the tower."

Özet kartı

1. Sessiz harfler belirli harf çiftlerinde toplanır; düzeni bilen, yeni sözcüğü doğru tahmin eder.
2. Başta: kn'de k, wr'de w, ps'de p sessizdir.
3. Sonda: mb'de b, mn'de n, gn'de g sessizdir.
4. Ortada: stle ve sten'de t; walk, calm, half ve could gibi sözcüklerde l sessizdir.
5. Akraba sözcükte sessiz harf çoğu zaman geri döner: sign ama signature.
6. Sondaki e okunmaz ama önceki ünlüyü değiştirir; Türkçedeki ğ de benzer bir iş görür.

Sonraki derse köprü

Sessiz harfleri, vurguyu, ezgiyi ve ritmi ayrı ayrı çalıştık. Ama bunların hepsini aynı anda doğru yapmak, kuralları tek tek düşünerek mümkün değildir; konuşma bir kural listesinden çok daha hızlı akar. Bunun için kulağın ve ağzın birlikte çalıştığı bir yöntem gerekir: bir anadil konuşucusunu dinlerken onun söylediğini neredeyse aynı anda, bir gölge gibi tekrarlamak. Sıradaki derste gölgeleme yöntemini ve onu nasıl verimli kullanacağını çalışıyoruz.