Kelimeler birbirine yapışınca: bağlama ve ses yutma (linking, elision)

Merak sorusu

Cem bir telaffuz atölyesinde kısa bir cümle okuyor: "It's an old idea." Her sözcüğü tek tek, temiz ve doğru söylüyor; ama sözcüklerin arasında küçük duraklar var, sanki her sözcük kendi kutusunda duruyor. Eğitmen gülümsüyor ve aynı cümleyi kendi söylüyor. Cem'in kulağına tek bir sözcük gibi geliyor: "it-sa-nol-di-dea."

Cem dinlerken bu akışı daha önce de fark etmişti; hızlı İngilizceyi anlamakta zorlanmasının sebebi de buydu. Ama bu kez soru başka: kendisi bu akışı nasıl üretecek? Sözcükleri yapıştırmak, bazı sesleri bırakmak için ağzın tam olarak ne yapması gerekiyor?

Anlatım

Dinlemeden söylemeye

Bağlantılı konuşmanın temel olaylarını Ders EN5.20'de dinleme açısından gördük: ünsüzün bir sonraki ünlüye kayması, iki ünlü arasında beliren küçük w ve y sesleri, iki ünsüz arasında düşen t ve d. Bu derste aynı olaylara konuşan tarafından bakıyoruz ve dinlemede pek göze çarpmayan birkaç inceliği ekliyoruz.

Ünlüden önce durmamak

İngilizcede ünlüyle başlayan bir sözcük, önceki sözcüğe yaslanarak başlar. It's an old idea cümlesinde s, a'ya; n, o'ya; d, i'ye geçer ve cümle kesintisiz akar. Bunun için yapman gereken tek şey, ünlüyle başlayan sözcükten önce ağzını kapatıp yeniden açmamak. Sözcük aralarını bir köprü gibi düşün: önceki sözcüğün son sesi, sonrakinin ilk hecesine katılır.

Aynı iki ünsüz: tek ve uzun bir ses

Bir sözcük bir ünsüzle bitip sonraki sözcük aynı ünsüzle başladığında, İngilizce bu iki sesi iki kez söylemez. Black coffee öbeğinde k bir kez, ama biraz uzun tutularak söylenir; dil k konumunda bir an bekler ve ardından coffee'ye geçer. Bus stop, big girl ve want to öbeklerinde de aynısı olur. İki ayrı patlama yapmak, öbeği iki parçaya böler.

T'nin boğazda kesilmesi

İngiliz söyleyişinde t, ardından bir ünsüz geldiğinde sık sık tam söylenmez. Dil t konumuna gitmez; onun yerine gırtlak bir anlığına kapanır ve hava kesilir. Buna gırtlak kesilmesi denir. Football, not now, that one ve get back öbeklerinde bu kesilme çok yaygındır. Ses kaybolmuş gibi duyulur, ama aslında yerinde kısa bir sessizlik vardır ve bu sessizlik sözcüğü tanıtmaya yeter.

Bu kesilme t'den sonra bir ünlü geldiğinde genellikle yapılmaz; orada t ya tam söylenir ya da, Amerikan söyleyişinde, iki ünlü arasında yumuşar. Gırtlak kesilmesini kendi konuşmanda kullanmak zorunda değilsin; ama duyduğunda tanıman, İngiliz söyleyişini anlamayı çok kolaylaştırır.

Düşen sesin kuralı

T ve d'nin düşmesi rastgele değildir. Bu sesler iki ünsüzün arasında kaldığında düşer: next week, last night. Ama ardından bir ünlü gelirse geri gelir ve bir sonraki sözcüğe bağlanır: next April, last orders. Yani düşme ile bağlama aynı kuralın iki yüzüdür: arkada ünsüz varsa ses düşer, ünlü varsa ses kayar.

Geçmiş zaman ekindeki t ve d de bu kurala uyar. I missed the bus cümlesinde missed sözcüğünün sonundaki t, the sözcüğünden önce neredeyse duyulmaz. Anlam bozulmaz, çünkü bağlam geçmiş zamanı zaten gösterir. Ama dinlerken bu düşmeyi bilmek, geçmiş zamanı kaçırdığını sanmanı önler.

Ünlüler arasında beliren r

İngiliz söyleyişinde sözcük sonundaki r'nin bir ünlüden önce yeniden duyulduğunu Ders EP1.9 göstermişti. Bazı konuşucular bu r'yi yazıda r olmayan yerlere de taşır: law and order "law-r-and order", an idea of "an idea-r-of" gibi duyulur. Buna araya giren r denir. Standart söyleyişte yaygındır ama bazıları özensiz bulur; kendi konuşmanda kullanman gerekmez, duyduğunda tanıman yeter.

Türkçe köprüsü

Türkçe konuşan biri İngilizce bir cümleyi sözcük sözcük okurken, ünlüyle başlayan sözcüklerin önünde sık sık küçük bir durak yapar. Ses bir an kesilir ve ünlü yeniden, sert bir başlangıçla söylenir. Bu, okuma alışkanlığından gelir: yazıda sözcükler boşluklarla ayrıldığı için ağız da her boşlukta durur. Oysa İngilizce, yazıdaki boşlukları konuşmada çoğu zaman yok sayar.

Aynı ünsüz konusunda da Türkçe tanıdık bir deneyim sunar. "Elli", "anne" ve "dikkat" gibi sözcüklerde iki aynı ünsüz yan yana gelir ve Türkçe onları tek, uzun bir ses olarak söyler; iki ayrı patlama yapmaz. İngilizcedeki black coffee ya da bus stop öbekleri tam olarak böyle söylenir. Fark, İngilizcede bu birleşmenin iki ayrı sözcüğün arasında olmasıdır. Türkçede sözcük içinde yaptığını, İngilizcede sözcük sınırında yapman gerekir.

Gerçek hayattan örnekler

Atölyenin sonunda eğitmen gruba bir kafe sahnesi canlandırtıyor. Cem garsonu oynuyor.

Müşterinin cümlesinde black coffee tek k ile, and an orange "ə-nə-norinç" gibi bağlanarak söyleniyor. Is that all sorusunda Cem t'yi all sözcüğüne bağlıyor: "is-tha-tall". Son cümlede bring it over in a minute öbeği neredeyse tek bir sözcük gibi akıyor: "brin-gi-to-ve-ri-nə-minit". Cem bu kez hiçbir ünlünün önünde durmuyor ve eğitmen başparmağını kaldırıyor.

Sık yapılan hata

Bu hatayı yakalamanın kolay yolu, cümleyi tek bir nefeste ve dudaklarını kapatmadan söylemeyi denemektir. Eğer bir sözcüğün başında boğazında küçük bir tıkanma hissediyorsan orada bir durak yapmışsın demektir; o noktayı önceki sesle birleştirmeyi dene.

Mini alıştırma

1. It's an old idea cümlesinde n sesi hangi sözcüğe bağlanır?
2. Black coffee öbeğinde k sesi kaç kez söylenir?
3. Gırtlak kesilmesi nedir ve nerede sık duyulur?
4. Next week ile next April öbeklerinde t neden farklı davranır?
5. Law and order öbeğinde duyulan r'ye ne ad verilir?

Cevaplar

1. Old sözcüğüne bağlanır: "a-nold".
2. Bir kez, biraz uzun tutularak söylenir.
3. T yerine gırtlağın bir anlığına kapanmasıdır; İngiliz söyleyişinde t'den sonra ünsüz geldiğinde, örneğin football sözcüğünde sık duyulur.
4. Week bir ünsüzle başladığı için t düşer; April bir ünlüyle başladığı için t ona bağlanır.
5. Araya giren r; yazıda olmayan bir r iki ünlü arasında belirir.

Sesli tekrar görevi

Sonra düşme ile bağlama arasındaki farkı dene: "next week, next April", "last night, last orders". Son olarak kafe sahnesini kaydet ve dinlerken iki şeyi kontrol et: ünlülerin önünde durak var mı, aynı iki ünsüz iki ayrı patlama gibi mi duyuluyor?

Özet kartı

1. Ünlüyle başlayan sözcükten önce durma; önceki sesi o ünlüye bağla.
2. Aynı iki ünsüz yan yana gelince tek ve biraz uzun bir ses olarak söylenir: black coffee.
3. İngiliz söyleyişinde t, ardından ünsüz gelince sık sık gırtlak kesilmesine dönüşür.
4. T ve d iki ünsüz arasında düşer, ardından ünlü gelirse bağlanır: next week ama next April.
5. Bazı konuşucular iki ünlü arasına yazıda olmayan bir r ekler: law and order.
6. Türkçe elli ve dikkat gibi sözcüklerde aynı ünsüzü zaten birleştirir; bunu sözcük sınırına taşı.

Sonraki derse köprü

Bağlama ve düşmede sesler ya yerinden kayıyor ya da kayboluyordu. Ama bazı durumlarda iki ses karşılaşınca ortaya bambaşka bir ses çıkar. Did you öbeği hızlı konuşmada "dicu" gibi, ten boys öbeği "tem boys" gibi duyulur; bir ses komşusuna benzer ya da iki ses kaynaşıp yeni bir ses doğurur. Sıradaki derste benzeşmeyi ve kaynaşmayı, bu kez dilin bunu neden yaptığına ve senin ne zaman yapman gerektiğine bakarak çalışıyoruz.