Zayıf biçimler: can, to, of, and neden duyulmaz

Merak sorusu

Defne, Leeds'te yaşayan İngiliz arkadaşı Holly'den bir mesaj alıyor: "Sorry, I should of called you yesterday!" Defne mesajı iki kez okuyor. Okulda öğrendiğine göre doğrusu "should have called" olmalıydı. Bir anadil konuşucusu nasıl böyle bir hata yapar? Of ile have arasında, yazıda bu kadar farklı görünen iki sözcük arasında nasıl bir bağ olabilir?

Cevap kulakta. Hızlı konuşmada have sözcüğü öyle küçülür ki "əv" gibi tek bir hafif heceye iner. Of sözcüğü de cümle içinde tam olarak aynı sesle söylenir. Holly sözcüğü yazarken kulağının duyduğunu yazmış. Bu küçük yanlış, İngilizcede ne kadar çok sözcüğün cümle içinde kimliğini kaybedip birbirine benzediğini gösteriyor.

Anlatım

İki biçim, bir sözcük

Ders EN3.38'de to, for, and, of, a ve can gibi sözcüklerin cümle içinde tə, fə, ən gibi küçük biçimlere indiğini gördük. Buna zayıf biçim denir. Aynı sözcüğün tek başına ya da vurgulu söylenen tam hâline ise güçlü biçim denir. Bu derste listeyi genişletiyor ve asıl önemli soruyu soruyoruz: güçlü biçim ne zaman geri gelir?

Listeyi genişletmek

Zayıf biçimi olan sözcükler yalnızca edatlar ve bağlaçlar değildir. Yardımcı fiillerin çoğu da cümle içinde küçülür. Have "həv" ya da yalnızca "əv", has "həz" ya da "əz", had "əd" olur. Do soru içinde "də" gibi söylenir: How do you know? cümlesi "haw də yə now" gibi akar. Must "məst", hatta "məs" diye duyulur.

Zamirler de küçülür. Them çoğu zaman "əm" olur: Tell them gibi bir öbek "tel əm" diye söylenir. Her vurgusuz kaldığında h'sini ve ünlüsünü yitirir ve "ə" gibi duyulur. Us "əs", your "yə" olur. Than ve but gibi bağlaçlar da "ðən" ve "bət" diye söylenir.

That'in iki yüzü

That sözcüğü zayıf biçimlerin ne kadar ince bir ayrım yaptığını gösterir. Bağlaç olan that, yani bir yan cümleyi başlatan that, zayıftır ve "ðət" gibi söylenir. İşaret sıfatı ya da zamiri olan that, yani "şu" anlamındaki that, her zaman güçlüdür ve tam ünlüsüyle söylenir. I think that that's wrong cümlesinde ilk that zayıf, ikinci that güçlüdür.

Güçlü biçim ne zaman geri gelir

Zayıf biçim kuralı değil, varsayılan durumdur. Dört durumda güçlü biçim geri gelir. Sözcük cümlenin ya da öbeğin sonunda duruyorsa güçlüdür: What are you looking AT? Where's she FROM? Yes, I HAVE. Sözcük bir karşıtlık için vurgulanıyorsa güçlüdür: I said AND, not OR. Bir sözcükten söz ediliyorsa, yani sözcüğün kendisi anılıyorsa güçlüdür: The word "to" has two forms. Son olarak, yavaş ve özenli bir konuşmada, örneğin bir şeyi dikte ederken, konuşucular güçlü biçimlere daha sık başvurur.

Dinlerken tanımak

Zayıf biçimlerin en büyük faydası dinlemede ortaya çıkar. "Əv" sesini duyduğunda bağlama göre of ya da have olduğunu, "ə" sesini duyduğunda a, her ya da are olabileceğini bilirsen cümleyi çok daha kolay çözersin. Holly'nin yazım hatası, bu belirsizliğin anadil konuşucularını bile yanılttığını gösteriyor.

Türkçe köprüsü

Türkçede de vurgusuz, küçük sözcükler vardır ve Türk konuşucu onları farkında olmadan zayıf söyler. Soru eki mi ayrı yazılır, ama kendinden önceki sözcüğe yapışarak ve vurgusuz söylenir: "Geldin mi?" sorusunda mi neredeyse duyulmaz. De ve da bağlacı da öyle: "Ben de geliyorum" dendiğinde de sözcüğü önceki sözcüğe yaslanır. Bu tür sözcüklere dilbilimde yanaşma denir ve Türkçe onları iyi tanır.

Fark sayıda ve derecede. Türkçede yanaşma olan sözcük az ve ünlüleri büyük ölçüde korunur. İngilizcede ise onlarca sık sözcük zayıflar ve ünlüleri schwa'ya iner. Türk konuşucu İngilizce yazıyı okurken her sözcüğü ayrı ve tam görür; yazıda have ile of'un aynı ses olabileceğini gösteren hiçbir şey yoktur. Bu yüzden zayıf biçimleri önce kulakla tanımak, sonra kendi konuşmana taşımak gerekir.

Gerçek hayattan örnekler

Defne ve Holly akşam telefonda konuşuyor. Defne bu kez dinlerken küçük sözcüklere özellikle dikkat ediyor.

Holly'nin ilk cümlesinde should have "şud əv", but "bət" gibi duyuluyor; had to öbeğinde had tam kalıyor, çünkü burada yardımcı fiil değil, zorunluluk bildiren asıl fiil, ama to "tə" diye küçülüyor. Defne'nin sorusunda are "ə" ve at "ət" diye küçülüyor. Holly'nin son cümlesinde some "səm", from "frəm", do you "də yə" ve to "tə" gibi akıyor. Defne bütün bu küçük sesleri artık yerine koyabiliyor ve konuşmanın tamamını rahatça anlıyor. Kendi cümlesinde de at sözcüğünü zayıf söylüyor; ama sonda bir edat olsaydı onu güçlü bırakacağını biliyor.

Sık yapılan hata

Daha yaygın olan, tam tersi: her küçük sözcüğü yazıldığı gibi güçlü söylemek. Bu cümleyi yanlış yapmaz, ama ritmi ağırlaştırır ve dinleyiciye hangi sözcüğün önemli olduğunu söylemez. Hedef, varsayılan olarak zayıf, gerektiğinde güçlü söylemektir.

Mini alıştırma

1. Zayıf biçim ile güçlü biçim arasındaki fark nedir?
2. Holly neden should have yerine should of yazdı?
3. I think that that's wrong cümlesinde hangi that güçlü söylenir?
4. Who's this coffee for? sorusunda for neden güçlüdür?
5. Türkçedeki soru eki mi zayıf biçimlere nasıl benzer?

Cevaplar

1. Güçlü biçim tam ünlüsüyle, zayıf biçim cümle içinde küçülmüş ve çoğu zaman schwa ile söylenir.
2. Çünkü have cümle içinde "əv" diye söylenir ve of ile aynı sesi verir.
3. İkincisi; işaret anlamındaki that her zaman güçlüdür, bağlaç olan ilk that zayıftır.
4. Çünkü cümlenin sonunda duruyor.
5. Ayrı yazılır ama önceki sözcüğe yapışarak ve vurgusuz söylenir.

Sesli tekrar görevi

Son olarak Holly'nin cümlesini kaydet: "I should have rung you, but I had to work late." Kaydı dinlerken should have ve but sözcüklerinin küçülüp küçülmediğini, had sözcüğünün ise tam kalıp kalmadığını kontrol et.

Özet kartı

1. Sık kullanılan küçük sözcüklerin bir güçlü, bir zayıf biçimi vardır; cümle içinde zayıf biçim varsayılandır.
2. Yardımcı fiiller ve zamirler de zayıflar: have əv, had əd, them əm, her ə, do də.
3. Bağlaç that zayıf, işaret anlamındaki that her zaman güçlüdür.
4. Güçlü biçim geri gelir: sonda, karşıtlık için vurgulandığında, sözcüğün kendisi anıldığında.
5. Should of yazımı, have ile of'un cümle içinde aynı sese indiğini gösterir.
6. Türkçede mi ve de gibi yanaşmalar da zayıf söylenir; İngilizcede bu tür sözcükler çok daha fazladır.

Sonraki derse köprü

Zayıf biçimler küçüldükçe sözcüklerin sınırları da bulanıklaşır. Holly'nin "I should have" öbeği tek bir akış gibi duyuluyordu; sözcükler birbirine yapışmış, bazı sesler aradan kaybolmuştu. Hızlı konuşmada bir sözcüğün sonu bir sonrakinin başına bağlanır, bazı sesler de tamamen düşer. Sıradaki derste bağlamayı ve ses yutmayı, yani sözcüklerin birbirine nasıl kaynaştığını çalışıyoruz.