Sessiz kümeleri: street, texts, months

Merak sorusu

Selin bir toplantıda ilk İngilizce sunumunu yapıyor. Slaytta iki sözcük büyük harflerle yazılı: strategy ve statistics. Selin ikisini de özenle söylüyor, ama kulağına kendi sesi tuhaf geliyor: "ıstratejy", "istatistiks". Toplantıdan sonra bir iş arkadaşı nazikçe soruyor: "Is it the Turkish word that makes it tricky?" Selin bir an düşünüyor. Türkçede de istatistik diyoruz ya, diyor; baştaki i oradan geliyor.

İş arkadaşı haklı. Türkçe, sözcük başında yan yana duran sessizleri sevmez ve onları ayırmak için önlerine ya da aralarına bir ünlü koyar. İngilizce ise bu yığınları olduğu gibi söyler. Street sözcüğünün başında üç, texts sözcüğünün sonunda dört sessiz ünlüsüz yan yana durur.

Anlatım

Sessiz kümesi nedir

Araya ünlü girmeden yan yana gelen sessizlere sessiz kümesi denir. İngilizce sözcük başında üç, sözcük sonunda dört sessize kadar izin verir. Spring, street, splash ve screen sözcükleri üç sessizle başlar; hepsinin ilk sesi s'dir. Texts, sixths ve months sözcükleri ise üç ya da dört sessizle biter. Bu kümelerin hiçbirinde araya ünlü girmez; sessizler birbirine yaslanarak arka arkaya söylenir.

İki tipik çözüm, ikisi de yabancı

Kümeyle karşılaşan bir ağız ya kümenin önüne bir ünlü ekler: street "istreet", speak "ıspeak", school "ıskool" olur. Ya da sessizlerin arasına ünlü sıkıştırır: texts "tekısts", film "filim", asked "askıt" olur. İki çözüm de sözcüğe fazladan bir hece ekler. Bu fazladan hece, sözcüğün ritmini ve vurgusunu bozar; İngilizce kulak onu hemen yabancı bir iz olarak duyar.

Önden başlama tekniği

Baştaki kümeyi ünlüsüz söylemenin etkili bir yolu s'yi uzatmaktır. Street sözcüğüne geçmeden önce yılan gibi bir "sssss" sesi çıkar, sonra hiç durmadan t ve r'ye geç: "ssss-treet". S sesi kendi başına bir ünlü gibi taşıyıcı olur ve önüne i eklemeye gerek kalmaz. Zamanla s kısalır ve sözcük doğal hızına iner.

Bir başka yol, öndeki sözcüğün son sesine yaslanmaktır. This street öbeğinde this sözcüğünün s'si street sözcüğünün s'sine bağlanır ve ağız ünlü eklemeyi unutur. Cümle içinde kümeler, tek başına söylenen sözcüklerden daha kolaydır.

Sondan başlama tekniği

Sondaki kümeler için ters yönden çalışmak işe yarar. Texts sözcüğünü söylemeden önce yalnızca son kısmı söyle: "sts". Sonra bir sessiz ekle: "ksts". Ardından sözcüğün tamamına geç: "texts". Bu yöntem, ağzın her yeni sessizi öncekine ünlü sokmadan eklemesini sağlar. Months, asked ve helped sözcüklerinde de aynı yol izlenir.

Anadil konuşucuları da sadeleştirir

İşin rahatlatıcı bir yanı var: anadil konuşucuları da hızlı konuşmada en ağır kümeleri biraz hafifletir. Texts sözcüğünün ortasındaki t bazen silikleşir, months sözcüğünün th'si bazen neredeyse duyulmaz. Ama dikkat: bu sadeleştirme sessiz düşürerek yapılır, ünlü ekleyerek değil. Bir sessizi hafifletmek doğal duyulur; bir ünlü eklemek ise hemen yabancı duyulur.

Türkçe köprüsü

Türkçenin kendi sözcüklerinde başta iki sessiz yan yana gelmez. Batı dillerinden alınan sözcükler de bu kurala uydurulmuştur. Bu uyarlamanın izleri Türkçenin her yerinde: istasyon, istatistik, kulüp, iskele. Gündelik konuşmada tren sözcüğünün "tiren", plan sözcüğünün "pılan" gibi söylendiğini de duyarsın. Türk ağzı kümeyle karşılaştığında yıllardır bunu yapar: ya öne ya araya bir ünlü koyar.

Sözcük sonunda Türkçe biraz daha cömerttir. Türk, kırk, renk, üst ve sırt sözcüklerinde iki sessiz sonda yan yana durabilir. Ama üç ya da dört sessiz yan yana durmaz. Bu yüzden İngilizcede iki sessizle biten sözcükler, örneğin desk ve milk, genellikle sorun çıkarmaz; texts ve months gibi üç ya da dört sessizli sonlarda ise ağız durup bir ünlü arar. Film sözcüğü de iyi bir örnek: Türkçede çoğu kişi "filim" der, oysa İngilizcede l ile m arasında hiçbir ünlü yoktur.

Gerçek hayattan örnekler

Selin sunumu ertesi gün yeniden yapıyor ve bu kez slaytları önceden sesli çalışmış.

Bu cümlelerde kümeler her yerde: strategy, start, small, step, statistics, strong, plan ve clients sözcüklerinin başında; months, asked, helped, steps ve next sözcüklerinin sonunda. Selin artık strategy ve statistics sözcüklerinin önüne i koymuyor; s'yi biraz uzatıp doğrudan t'ye geçiyor. Asked ve helped sözcüklerinde de sona ünlü eklemeden bitiriyor. Sunumun ritmi bir önceki güne göre çok daha akıcı.

Sık yapılan hata

Aynı alışkanlık geçmiş zaman ekinde de görülür. Asked sözcüğü "askıd", helped sözcüğü "helpıd" gibi söylendiğinde sözcük bir hece kazanır ve yanlış duyulur. Bu sözcüklerde -ed tek bir t sesidir ve önceki sessize ünlüsüz yapışır.

Mini alıştırma

1. Sessiz kümesi ne demektir?
2. Türk ağzı kümeyle karşılaşınca hangi iki çözüme başvurur?
3. Street sözcüğünü ünlü eklemeden söylemek için hangi teknik işe yarar?
4. Anadil konuşucuları ağır kümeleri nasıl sadeleştirir?
5. Türkçedeki istasyon sözcüğü hangi alışkanlığın izini taşır?

Cevaplar

1. Araya ünlü girmeden yan yana gelen sessizlerdir.
2. Kümenin önüne ya da sessizlerin arasına bir ünlü ekler.
3. Baştaki s'yi uzatıp durmadan t ve r'ye geçmek.
4. Bir sessizi hafifleterek ya da düşürerek; ünlü eklemezler.
5. Sözcük başındaki sessiz kümesinin önüne ünlü ekleme alışkanlığının.

Sesli tekrar görevi

Son olarak Selin'in cümlelerinden birini kaydet: "The statistics from the last six months are strong." Kaydı dinlerken statistics, strong ve months sözcüklerinde fazladan bir hece duyup duymadığını say. Her sözcük yazıldığı kadar heceyle, fazlasıyla değil, çıkmalı.

Özet kartı

1. İngilizce başta üç, sonda dört sessize kadar ünlüsüz kümeye izin verir.
2. Önüne ya da araya ünlü eklemek sözcüğe fazladan hece katar ve yabancı duyulur.
3. Baştaki s kümelerinde s'yi uzatıp doğrudan sonraki sessize geç.
4. Sondaki kümeleri sondan başa doğru kurarak çalış.
5. Anadil konuşucuları kümeleri sessiz düşürerek hafifletir, ünlü ekleyerek değil.
6. İstasyon, istatistik ve filim alışkanlığını İngilizceye taşıma.

Sonraki derse köprü

Sesleri tek tek ve küme hâlinde çalıştık. Ama bir sözcüğü doğru söylemek için sesleri bilmek yetmez; sözcüğün hangi hecesinin güçlü söyleneceğini de bilmek gerekir. Selin'in "ıstratejy" deyişinde fazladan hece kadar, vurgunun yanlış yere kayması da sözcüğü yabancı duyuruyordu. Sıradaki derste vurgu ve ritim bölümünü açıyor, kelime vurgusunun hangi düzenlere göre yerleştiğini ve nerede kural dışına çıktığını çalışıyoruz.