Kelime vurgusu nereye düşer? Kurallar ve istisnalar

Merak sorusu

Merve bir kariyer fuarında, bir mühendislik firmasının standında kendini anlatıyor: "I'm an ENgineer, and I want to work with your emPLOYees." İşe alım görevlisi dikkatle dinliyor ama iki kez "Sorry?" diye soruyor. Sonunda gülümseyip tekrar ediyor: "Ah, an engiNEER! And our employEES, yes."

Merve'nin seslerinde bir sorun yoktu; her sesi doğru söylemişti. Sorun vurgunun yerindeydi. İki sözcükte de vurgu son heceye düşmeliydi ve bunu önceden bilmenin bir yolu vardı: sözcüğün sonu. İngilizcede bazı ekler vurguyu kendi üstüne çeker, bazıları bir önceki heceye iter, bazıları ise ona hiç dokunmaz.

Anlatım

Başlangıç noktası: eğilimler

İki heceli isimlerin çoğunlukla ilk heceden, iki heceli fiillerin çoğunlukla ikinci heceden vurgulandığını, -tion ve -ic eklerinin vurguyu kendinden önceki heceye ittiğini Ders EN2.42 göstermişti. Bu derste o eğilimlere üç ek grubu ekliyoruz. Bunlar, uzun ve yeni bir sözcükle karşılaştığında vurguyu tahmin etmenin en güvenilir yoludur.

Vurguyu üstüne çeken ekler

Bazı ekler o kadar güçlüdür ki vurguyu kendi hecelerine alırlar. -ee eki bunların en bilinenidir: employee, refugee, trainee. -eer eki de aynısını yapar: engineer, volunteer, career. Milliyet bildiren -ese eki de vurguyu taşır: Japanese, Chinese, Portuguese. Fransızcadan gelen -ique sonu da öyle: unique, technique.

Bu eklerin çoğu Fransızcadan geçmiştir ve Fransızcanın sona vurgu eğilimini yanlarında getirmiştir. Bu yüzden onları bir küçük aile gibi ezberlemek kolaydır.

Vurguyu önceki heceye iten ekler

İkinci grup, vurguyu tam kendinden önceki heceye yerleştirir. Electric sözcüğüne -ity eklendiğinde vurgu yer değiştirir ve electricity sözcüğünde tri hecesine düşer. Music sözcüğü musician olunca vurgu si hecesine kayar. -ical, -ial ve -ious ekleri de aynı biçimde davranır: political, essential, delicious.

Bilim dallarının adları da bu gruba girer. -graphy, -logy ve -metry ekleri vurguyu kendilerinden önceki heceye iter: photography, biology, geometry. Bu yüzden photograph ile photography sözcüklerinde vurgu farklı hecelerdedir.

Vurguya dokunmayan ekler

Üçüncü grup en rahatlatıcı olanıdır. -ness, -ment, -ful, -less, -er, -ing ve -ly ekleri vurguyu olduğu yerde bırakır. Happy sözcüğünde vurgu ilk hecededir; happiness ve unhappiness sözcüklerinde de aynı hecede kalır. Employ sözcüğünün vurgusu employment sözcüğünde de yerini korur. Bu ekleri görünce sözcüğün köküne bak; vurgu oradaysa orada kalacaktır.

İkincil vurgu

Uzun sözcüklerde ana vurgunun yanında daha hafif bir ikinci vurgu duyulur. Conversation sözcüğünde ana vurgu sa hecesindedir, ama ilk hece con de biraz güçlüdür. Sözlükler bunu hecenin önüne konan alçak bir çentikle gösterir; ana vurgu çentiği yukarıda, ikincil vurgu çentiği aşağıdadır. İkincil vurgu, uzun sözcüklerin bir çizgi gibi düz değil, iki tepeli bir dağ gibi duyulmasını sağlar.

İstisnalar ve sözlük

Bu kuralların hiçbiri yüzde yüz değildir. Committee sözcüğü -ee ile bittiği hâlde vurgusu ikinci hecededir. Bazı sözcükler İngiliz ve Amerikan söyleyişinde farklı hecelerden vurgulanır. Bu yüzden kuralı bir tahmin aracı olarak kullan, ama yeni bir sözcüğü ilk öğrendiğinde sözlükteki vurgu çentiğiyle doğrula.

Türkçe köprüsü

Türkçede eklerin vurguyla ilişkisi İngilizcedekinin neredeyse tersidir. Türkçede ek eklendikçe vurgu genellikle ileri, yeni gelen eke doğru kayar: kitap, kitaplar, kitaplardan. Türk kulağı bu yüzden bir sözcük uzadıkça vurgunun da sona doğru yürümesini bekler.

İngilizcenin üçüncü grubu bu beklentiyi boşa çıkarır. Happiness sözcüğünü Türkçe alışkanlıkla söyleyen biri vurguyu -ness ekine taşır ve "happiNESS" der. Oysa İngilizcede bu ek vurguya hiç dokunmaz. Birinci grup ise Türk kulağına tanıdık gelir: employee ve engineer sözcüklerinde vurgunun sonda olması Türkçenin sona vurgu eğilimine uyar. İşin tuhaf yanı, Merve'nin iki sözcükte de vurguyu sondan geriye çekmesiydi. Türk konuşucu İngilizcenin genelde başa vurgu yaptığını öğrendikten sonra bu kuralı bazen gereğinden fazla uygular; bu bir aşırı düzeltmedir.

Gerçek hayattan örnekler

Merve fuarın ikinci gününde başka bir standda kendini yeniden tanıtıyor.

Merve bu kez sözcüklerin sonlarına bakarak vurguyu yerleştiriyor. Engineer, volunteer ve employees sözcüklerinde vurgu son hecede, çünkü -eer ve -ee ekleri onu üstüne çekiyor. Electricity ve technology sözcüklerinde vurgu ekten hemen önceki hecede. Happiness sözcüğünde ise happy kökünün vurgusu korunuyor. Görevli bu sefer hiçbir şey sormadan notlarını alıyor.

Sık yapılan hata

İkinci yaygın hata ters yöndedir: İngilizcenin genellikle başa vurgu yaptığını öğrenen öğrencinin employee, engineer ve Japanese gibi sözcüklerde de vurguyu başa çekmesi. Kural her zaman sözcüğün sonuna bakmakla başlar.

Mini alıştırma

1. -ee ve -eer ekleri vurguyu nereye çeker?
2. Electric sözcüğüne -ity eklenince vurgu ne olur?
3. Happiness sözcüğünde vurgu hangi hecededir ve neden?
4. Sözlükte ikincil vurgu nasıl gösterilir?
5. Committee sözcüğü neden bir istisnadır?

Cevaplar

1. Kendi üstlerine; employee ve engineer sözcüklerinde vurgu son hecededir.
2. Ekten hemen önceki heceye, yani tri hecesine kayar.
3. İlk hecede; -ness eki vurguya dokunmaz, kökün vurgusu korunur.
4. Hecenin önüne konan alçak bir çentikle; ana vurgu çentiği yukarıdadır.
5. Çünkü -ee ile bittiği hâlde vurgusu son hecede değil, ikinci hecededir.

Sesli tekrar görevi

Sonra Merve'nin ikinci tanıtımını kaydet: "I'm an engineer with five years of experience in electricity networks." Kaydı dinlerken her uzun sözcükte vurgunun beklediğin hecede olup olmadığını denetle. Emin olmadığın sözcüğü sözlükte açıp vurgu çentiğiyle karşılaştır.

Özet kartı

1. -ee, -eer, -ese ve -ique ekleri vurguyu kendi üstlerine çeker: employee, engineer, Japanese, unique.
2. -ity, -ical, -ial, -ian, -ious, -graphy ve -logy ekleri vurguyu kendilerinden önceki heceye iter.
3. -ness, -ment, -ful, -less, -er, -ing ve -ly ekleri vurguya dokunmaz; kökün vurgusu kalır.
4. Uzun sözcüklerde bir de ikincil vurgu vardır; sözlükte alçak bir çentikle gösterilir.
5. Türkçede vurgu eklerle sona yürür; İngilizcede ekin türüne bakılır.
6. Kurallar tahmin aracıdır; yeni bir sözcüğü sözlükteki vurgu işaretiyle doğrula.

Sonraki derse köprü

Bu derste vurgunun sözcüğün sonuna göre nereye yerleştiğini gördük. Ama bazı sözcüklerde vurgunun yeri, sözcüğün kendisini değiştirir. Aynı harflerle yazılan bir sözcük ilk heceden vurgulandığında isim, ikinci heceden vurgulandığında fiil olur; bazılarında ünlüler de değişir. Increase, produce, object ve permit sözcükleri böyledir. Sıradaki derste vurgunun anlamı ve sözcük türünü nasıl değiştirdiğini çalışıyoruz.