Zayıf formlar (to /tə/, for /fə/, and /ən/)

Merak sorusu

Pazar sabahı Zeynep, radyo röportajının kaydını telefonunda yavaşlatarak dinliyor. Helen'in bir cümlesi var: "We're asking neighbours to come and help on Saturdays, and a lot of them stay for the tea!" Zeynep her sözcüğü biliyor, ama normal hızda dinleyince "to", "and", "of" ve "for" neredeyse duyulmuyor. Yavaşlatınca fark ediyor: Helen "tu" demiyor, "tə" diyor; "and" kısalıp "ən" olmuş, "for" da "fə" kadar küçülmüş. Küçük sözcükler, küçük seslere dönüşmüş.

Bu küçülme bir tembellik ya da hızlı konuşma alışkanlığı değil; İngilizcenin ritminin bir parçası. Cümlede anlamı taşıyan sözcükler güçlü söylenir, "to", "for", "and", "of" gibi dilbilgisi sözcükleri ise zayıflar. Bu zayıf söyleyişe "weak form", yani zayıf form denir. Dinlerken onları tanımak, anlamayı kolaylaştırır; konuşurken kullanmak ise sesini daha doğal ve akıcı yapar. Şimdi en sık zayıflayan sözcüklere bakalım.

Anlatım

Gizli ses yeniden sahnede

İngilizcenin en sık duyulan ünlüsünü, schwa denen kısa ve belirsiz sesi, çok önce tanımıştın: "banana" sözcüğünün baştaki ve sondaki hecelerinde duyulan ses. Zayıf formların çoğu tam da bu sese dayanır. Vurgusuz kalan "to" bir "tə" sesine, "and" bir "ən" sesine, "for" da bir "fə" sesine iner; hatta hızlı konuşmada yalnızca "n" kalır.

Schwa, Türkçedeki "ı" sesine biraz benzer, ama daha kısadır ve dudaklar hiç çaba harcamaz. Ağız neredeyse kapalı, dil gevşek, ses bir an içinde geçip gider.

En sık zayıflayan sözcükler

Zayıflayan sözcükler çoğunlukla edatlar, bağlaçlar, artikeller ve yardımcı fiillerdir. "To" tə, "for" fə, "and" ən, "of" əv, "a" ə, "at" ət, "from" frəm, "was" wəz, "can" kən, "some" səm. "A cup of tea" hızlı söylenince "ə kap əv tii", "fish and chips" ise "fiş ən çips" gibi duyulur.

Bu sözcüklerin zayıf söyleyişi, cümlenin vurgulu sözcüklerini öne çıkarır. "I'm going to the shop for some bread" cümlesinde "going", "shop" ve "bread" güçlü söylenir; aradaki "to", "the", "for", "some" ise kısa, hızlı ve hafif geçer.

Ne zaman güçlü söylenir?

Aynı sözcükler bazı durumlarda tam, güçlü biçimleriyle söylenir. Cümlenin sonunda geldiklerinde: "Where are you from?" sorusunda "from" güçlüdür; "Who is it for?" sorusunda "for" güçlüdür. Vurgu ya da karşıtlık için: "I said AND, not OR." Tek başlarına söylendiklerinde de güçlüdürler.

"Can" sözcüğü burada önemli bir ipucu verir. Olumlu cümlede zayıftır: "I can swim" cümlesinde "kən" duyulur. Olumsuz "can't" ise her zaman güçlüdür. İngiliz İngilizcesinde "kaant" gibi uzun bir ünlüyle söylenir. Bu yüzden iki sözcüğü ayırt etmenin yolu, ünlünün uzunluğuna ve gücüne kulak vermektir.

Türkçe köprüsü

Türkçede her hecenin ünlüsü aşağı yukarı tam söylenir: "için", "ve", "bir" gibi küçük sözcükler bile kendi seslerini korur. Türkçe konuşanlar bu alışkanlıkla İngilizceye geçince "to", "for", "and" sözcüklerini de "tu", "for", "end" diye tam ve güçlü söyler. Cümle anlaşılır, ama ritmi mekanik ve yorucu duyulur; her sözcük eşit ağırlıkta olduğu için hangi sözcüğün önemli olduğu kaybolur.

Türkçenin de kendi küçülmeleri vardır. Günlük konuşmada "geliyorum" çoğu zaman "geliyom", "bir şey" "bi şey" olur. Bu, zayıf formların Türkçe konuşanlara aslında yabancı olmadığını gösterir. İngilizcede fark, bu küçülmenin günlük konuşmanın hemen her cümlesinde, belirli sözcüklerde, düzenli olarak yaşanmasıdır.

Dinleme tarafında da bir etki var. Zayıf formları tanımayan biri, "a cup of tea" cümlesini duyunca "əv" sesini bir sözcük olarak algılamaz ve cümleyi eksik sanır. Zayıf formları tanıyan biri ise o küçük sesi hemen "of" diye yerine koyar. Bir önceki konudaki dinleme stratejileri de bu tanımaya dayanıyordu.

Gerçek hayattan örnekler

Pazartesi sabahı Mrs Patel'in dükkânında Ryan sipariş veriyor. Artık cümlesini hızlı ve doğal söylüyor.

Ryan'ın cümlesinde altı zayıf form vardı: "can", "a", "of", "and", yine "a" ve yine "of". Güçlü söylenen sözcükler ise "have", "cup", "tea", "piece", "cake" ve "please" idi. Mrs Patel siparişi hemen anladı, çünkü önemli sözcükler öne çıkmıştı.

Aynı gün Zeynep, Sophie'ye bir soru soruyor ve Sophie'nin cevabında güçlü bir form duyuyor.

Sık yapılan hata

Ters yönde bir hata da var: cümle sonundaki sözcükleri de zayıflatmak. "Where are you frəm?" doğal duyulmaz; cümle sonunda "from" güçlüdür: "Where are you from?" Zayıf form, sözcüğün cümle içinde vurgusuz kaldığı yerlerde kullanılır.

Mini alıştırma

1. "I'm going to the park" cümlesinde "to" nasıl söylenir?
2. "Where are you from?" sorusunda "from" güçlü mü, zayıf mı?
3. "A cup of tea" hızlı söylenince nasıl duyulur?
4. "I can swim" ile "I can't swim" arasındaki farkı kulakla nasıl ayırırsın?
5. "Fish and chips" ifadesinde hangi sözcük zayıflar?

Cevaplar

1. Zayıf, "tə" diye.
2. Güçlü, çünkü cümlenin sonunda.
3. "ə kap əv tii".
4. "Can" olumlu cümlede kısa ve zayıf "kən" diye, "can't" ise uzun ve güçlü söylenir.
5. "And", "ən" ya da yalnızca "n" diye söylenir.

Sesli tekrar görevi

Ardından iki soru kur ve sonlarındaki sözcüğü güçlü söyle: "Where are you from?", "Who is it for?" Son olarak "can" ve "can't" ile bir cümle söyle: "I can cook, but I can't bake." Kaydını dinlerken vurgulu sözcüklerin öne çıktığından, küçük sözcüklerin ise kısa ve hafif geçtiğinden emin ol. Bir yerel yayından kısa bir cümle bul ve aynı hızda taklit etmeyi dene.

Özet kartı

1. Zayıf form: vurgusuz dilbilgisi sözcüklerinin kısa, schwa'lı söyleyişi.
2. To tə, for fə, and ən, of əv, a ə, at ət, from frəm, was wəz, can kən, some səm.
3. Anlam taşıyan sözcükler güçlü, dilbilgisi sözcükleri zayıf: ritim buradan doğar.
4. Güçlü form: cümle sonunda, vurgu ve karşıtlıkta, tek başına: Where are you from?
5. Can zayıf kən, can't her zaman güçlü; farkı ünlünün uzunluğu verir.
6. Türkçede her ünlü tam söylenir; İngilizcede küçük sözcükleri tam söylemek ritmi bozar.

Sonraki derse köprü

Bir ay sonra toplum merkezinde okurların oylamasının sonucu açıklanıyor ve küçük bir kutlama yapılıyor. Helen bir konuşma yapıyor, gönüllülerden rica ediyor, Zeynep bültene bir paragraf daha yazıyor, Maya ile Mrs Patel yeniden fikir tartışıyor. Bu modülde öğrendiğin fikir bildirme kalıpları, kibar ricalar, resmî ve günlük dil, fikir paragrafı, dinleme stratejileri ve zayıf formlar tek bir günde bir araya geliyor. Sıradaki tekrar dersinde hepsini birlikte kullanacaksın.