Passive: geniş ve geçmiş zaman

Merak sorusu

Salı günü Zeynep'in masasında yeni bir iş var: mahalledeki eski bir çay dükkânı için küçük bir broşür. Dükkânın sahibi Mrs Patel, metni e-postayla göndermiş. Zeynep okuyor: "Our tea is grown on small farms and is packed by hand. The shop was opened in 1962 by my grandfather, and the wooden shelves were made by a local carpenter." Zeynep gülümsüyor: broşürde çayı kimin topladığı, kimin paketlediği yazmıyor; önemli olan çayın kendisi.

Mrs Patel'in metni edilgen yapıyla dolu, ama iki farklı zamanda. "Is grown" ve "is packed" bugün hâlâ süren, düzenli işleri anlatıyor. "Was opened" ve "were made" ise geçmişte bir kez olup bitmiş olayları. Bir önceki derste edilgen yapının mantığını gördün; bu ders onun en sık kullanılan iki biçimini, geniş zaman ve geçmiş zamanı, ayrıntısıyla anlatıyor. Türkçede aynı işi "-ılır" ve "-ıldı" ekleri görür: "Çay elle paketlenir", "Dükkân 1962'de açıldı".

Anlatım

Geniş zaman: am, is, are + üçüncü hâl

Edilgen yapının geniş zaman biçimi "am", "is" ya da "are" ile kurulur ve düzenli, genel ya da her zaman geçerli durumları anlatır: "Our tea is grown on small farms" çayımız küçük çiftliklerde yetiştirilir, "The bins are collected on Thursdays" çöpler perşembeleri toplanır. Bu cümlelerde iş her hafta, her gün ya da her zaman tekrarlanır.

"Be" fiili özneye uyar: tekil özneyle "is", çoğul özneyle "are". "The tea is packed", ama "The boxes are packed". Bu uyum, Türkçede olmayan bir ayrıntıdır; Türkçede "paketlenir" hem tekil hem çoğul için aynı kalır.

Geçmiş zaman: was, were + üçüncü hâl

Geçmiş zaman biçimi "was" ya da "were" ile kurulur ve geçmişte bitmiş bir olayı anlatır: "The shop was opened in 1962" dükkân 1962'de açıldı, "The shelves were made by a local carpenter" raflar yerel bir marangoz tarafından yapıldı. İş bir kez olmuş ve bitmiştir.

Burada da uyum vardır: tekil özneyle "was", çoğul özneyle "were". Zaman ifadeleri geçmiş zamanın her zamanki arkadaşlarıdır: "in 1962", "last year", "two weeks ago".

Olumsuz ve soru

Olumsuzda "not" "be" fiiline eklenir: "The tea isn't packed by machines", "The shop wasn't closed during the war". Soruda "be" özneden önce gelir: "Is the tea grown in India?", "When was the shop opened?", "Where were these cups made?" Soru kelimeli edilgen sorular, broşür ve rehber metinlerinde çok sık görülür, çünkü merak edilen şey her zaman nesnenin kendisidir: nerede yapıldı, ne zaman kuruldu, nasıl hazırlanır?

Özel bir fiil: be born

İngilizcede "doğmak" edilgen bir yapıyla anlatılır: "I was born in İzmir" İzmir'de doğdum, "She was born in 1945". Etken biçimi, yani "I born" diye bir cümle yoktur. Doğum her zaman geçmişte olduğu için bu kalıp hemen hemen hep "was" ya da "were" ile gelir: "Where were you born?"

Türkçe köprüsü

Türkçede edilgen geniş zaman "-ılır", edilgen geçmiş zaman "-ıldı" ekiyle kurulur: "Çay elle paketlenir", "Dükkân 1962'de açıldı". Bu ekler İngilizcedeki "is packed" ve "was opened" ile birebir örtüşür. Tek fark, Türkçede edilgenlik ile zamanın aynı sözcüğün içinde, eklerle; İngilizcede ise iki ayrı sözcükle gelmesidir: zamanı "be" taşır, edilgenliği üçüncü hâl.

"Doğmak" fiili ilginç bir karşılaştırma sunar. Türkçede "doğdum" etken bir fiildir; kimse bizi "doğurmuş" gibi konuşmayız. İngilizcede ise aynı olay edilgen yapıyla anlatılır: "I was born." Türkçe konuşanlar bu yüzden sık sık "I born in İzmir" ya da "I am born in 1998" der. Doğru biçim her zaman "was born" ya da "were born"dür.

Bir de tekil ve çoğul uyumu var. Türkçede "Kutular paketlenir" ve "Kutu paketlenir" aynı eki alır. İngilizcede ise "be" fiili değişir: "The boxes are packed", "The box is packed". Özneye bakmadan "is" ya da "was" demek, İngilizcede kulağa hemen yanlış gelir.

Gerçek hayattan örnekler

Zeynep broşürün ilk taslağını Mrs Patel'e gösteriyor. Mrs Patel bir cümleyi düzeltmek istiyor.

Mrs Patel'in düzeltmesinde "by" bu kez önemli bir bilgi taşıdı: dükkânı açanlar yeni bir ayrıntıydı. Keklerin her sabah fırınlanması ise düzenli bir iş olduğu için geniş zamanla anlatıldı.

Akşam Zeynep, Edith'e broşürü gösteriyor. Edith eski günleri hatırlıyor ve mahallesinin geçmişinden söz ediyor.

Sık yapılan hata

Özne ile "be" fiilinin uyumunu kaçırmak da sık görülür: "The cakes is baked every morning" ya da "The cups was made in Turkey." Çoğul bir özne "are" ya da "were" ister: "The cakes are baked", "The cups were made".

Mini alıştırma

1. "Bu çanta İtalya'da yapıldı" cümlesini İngilizceye çevir.
2. "Postalar her sabah dağıtılır" nasıl söylenir?
3. "When the house was built?" sorusunu düzelt.
4. "Nerede doğdun?" sorusunu İngilizce kur.
5. "The windows is cleaned every week" cümlesini düzelt.

Cevaplar

1. "This bag was made in Italy."
2. "The post is delivered every morning."
3. "When was the house built?"
4. "Where were you born?"
5. "The windows are cleaned every week."

Sesli tekrar görevi

Ardından iki soru ekle: biri "When was… ?", biri "Where is… made?" diye başlasın. Son olarak kendin hakkında bir cümle söyle: "I was born in…". Kaydını dinlerken tekil öznelerde "is" ve "was", çoğul öznelerde "are" ve "were" kullandığından emin ol.

Özet kartı

1. Geniş zaman edilgen: am / is / are + üçüncü hâl: Our tea is grown on small farms.
2. Geçmiş zaman edilgen: was / were + üçüncü hâl: The shop was opened in 1962.
3. Olumsuz: isn't, aren't, wasn't, weren't; soru: When was it opened? Where are they made?
4. "Be" özneye uyar: The box is packed / The boxes are packed.
5. Be born: I was born in İzmir; "I born" ya da "I am born" değil.
6. Türkçedeki "-ılır" = is / are + V3, "-ıldı" = was / were + V3; "doğdum" İngilizcede edilgendir.

Sonraki derse köprü

Broşür bittikten birkaç gün sonra Zeynep mahalledeki eski sinemanın önünden geçiyor. Binanın etrafı iskelelerle çevrili ve bir tabelada şöyle yazıyor: "This building is being turned into a community centre. It will be opened next spring." Hemen yanındaki dükkânın camında da bir not var: "This shop has been sold." Üç cümle de edilgen, ama hiçbiri geniş zaman ya da geçmiş zaman değil. Sıradaki derste edilgen yapının diğer zamanlardaki biçimlerini öğreneceksin.