Vaka: geniş aile ve sınırlar

Açılış sahnesi

Firdevs çantasından tek bir anahtar çıkarıp sehpanın camına bırakıyor. Sarı, yeni kesilmiş, halkası bile yok. "Bunu geçen hafta yaptırdım. Kayınpederimin cebinde de bunun aynısı var. Ben işteyken eve giriyor, mutfak dolabını kendi bildiği gibi diziyor. Kötü niyetle değil, biliyorum. Ama orası benim de evim."

Hayri anahtara dokunmuyor. "Babam o binayı bizim için çıktı. Alt katta onlar, üstte biz. Ela'ya annem bakıyor, ben babamın dükkânında çalışıyorum. Bu kadar iç içe olunca anahtar da olur."

Terapist bayram planını soruyor. Firdevs gülüyor ama gülüşü kısa kalıyor. "Kurban Bayramı'nı yine Uşak'ta geçiriyoruz. Üçüncü yıl. Babam Kütahya'da tek başına. Bunu ben öğrenmedim, kayınpederim akşam sofrasında ilan etti."

Hayri ellerini dizlerine koyuyor. "Ben ne yapayım? İkisi de haklı."

Terapist defterine üç sözcük yazıyor: anahtar, sofra, "ikisi de". Sonra iki eşe de aynı soruyu soruyor: Bu odadan çıktığınızda aileleriniz için neyin değişmesini istemezsiniz? İkisinin cevabı da aynı: kimseyle küsmek istemiyorlar.

Bu derste ne olacak

M23-D04 bir kararın eşiğindeki çifti izlemişti. Bu dosyada karar verilmesi gereken soru çiftin kendi içinde değil, iki çekirdek ailenin ve bir büyük ailenin kesiştiği yerde duruyor. Hayri ile Firdevs'in vakası, geniş aileyle yaşanan bir sınır sorununun kültürel bağlamı silinmeden nasıl formüle edileceğini gösteriyor.

Dört durak var: geniş ailenin de dahil olduğu bir güvenlik taraması; iki tarafın aynı ağırlıkla çizildiği bir genogram; çift sınırı, alt sistemler ve üçgenler; bireyselleşmeyi tek doğru yol sayan varsayımı sınayan bir kültürel formülasyon. Usta katmanında formülasyondan ilk müdahaleye geçiyoruz.

Sıfır noktası

Bu dosya yeni kavram getirmiyor; M10'un sınır dili, M14'ün çeşitlilik dili ve M20'nin sistem dili aynı masada buluşuyor. Geniş aileyle ilgili bir yakınma kolayca iki yanlış okumaya kayar. Birincisi, yakın aile bağını kendi başına bir sorun saymaktır. İkincisi, "bizde böyledir" cümlesinin arkasına çiftin gerçek sıkıntısını saklamaktır. Formülasyonun işi, ikisinin arasında kalan dar yolu bulmaktır.

Mekanizma

Önce tarama: anahtar, para ve korku

Geniş aile yakınması, M16-D04'ün evrensel taramasını atlamak için bir gerekçe değildir; tersine, taramanın kapsamını genişletir. Kontrol yalnız partnerden gelmeyebilir: Kayınlar paraya, belgelere, çocuğa ya da kişinin kendi ailesiyle görüşmesine el koyabilir. Bu yüzden terapist ayrı görüşmelerde davranışa özgü soruların bir kısmını aileye doğru da genişletiyor: Biri seni kendi ailenden uzak tutmaya çalıştı mı, paranı ya da kimliğini başkası tutuyor mu, birinin öfkesinden çekindiğin için bir şeyi yapmaktan vazgeçtin mi?

Genogramı üç kuşakla çizmek

Üçüncü görüşmede terapist M20-D04'te tanımlanan genogramı iki eşle birlikte çiziyor ve M16-D10'un kültürel genogramından iki soru ekliyor: Bu ailede "iyi gelin", "iyi oğul", "iyi kız" ne demek? Bayramlar, düğünler ve doğumlar kimin kararıyla, kimin evinde yapılır? Çizim büyüdükçe aynı binanın bir kuşak önce de var olduğu ortaya çıkıyor.

Terapist bulguyu Hayri ile Firdevs'e bir kehanet diye okumuyor. Ondan aldığı ders şu: Kimin ailesinin "fazla" olduğunu tartışmak yerine, iki eşin iki aileyi de nasıl gördüğünü yan yana koymak.

Sınırlar, alt sistemler ve üçgenler

M10-D05'in çift sınırı bu dosyada en somut haliyle bir anahtar ve bir sofrada duruyor. M10-D06'nın alt sistemleri ise kimin hangi kararı verdiğini izlemeye yarıyor: Çiftin kendi kararları ne zaman Kamil Bey ile Güllü Hanım'ın ebeveyn alt sistemine kayıyor, Ela ile ilgili kararlar hangi kuşakta alınıyor?

Bu üç sahne M20-D02'nin iç içe geçmişlik kavramını akla getiriyor: Bir kuşağın kararı ve duygusu ötekine anında geçiyor. Ama dosyada bunun karşı örnekleri de var. Firdevs kayınvalidesinin bir hastalık döneminde ona iki hafta bakmış, Hayri de Nazmi Bey'in ameliyatında Kütahya'da kalmış. Sınırın geçirgenliği aynı ailede bir alanda fazla, ötekinde tam yerinde olabilir.

Kültürel formülasyon: bireyselleşme varsayımını sınamak

M20-D04, benliğin farklılaşmasını ölçüt alan kuramın, bireysel özerkliği olgunluğun işareti sayan bir kültürden doğduğunu tartışmıştı. M14-D02'nin aile sorumluluğu standartları da bu standartların ülkeye değil kişiye ait olduğunu hatırlatmıştı. Bu dosyada iki uyarı aynı anda iş görüyor.

Terapi S03-P03-D11'in kültürel tevazusu, M21-D13'te çift odasına taşınmıştı: Terapist kendi kültürel varsayımını, danışanın deneyimi hakkında bir bilgi gibi değil, sınanacak bir tahmin gibi taşır. M16-D11'in çok kültürlü vaka kavramsallaştırması da kültürün formülasyon metninde görünür bir yer almasını ister. Türkiye'den gelen bir çalışma, kayınvalide ilişkisinin evlilik uyumundaki yerini ayrıca gösteriyor.

Bu bulgu M12-D05'in düzenleyici etken ayrımıyla okunduğunda dosyaya şunu söylüyor: Hayri'nin tutumu ile Güllü Hanım'ın tutumu Firdevs'in hayatında birbirinden bağımsız iki etken değil; birinin etkisi ötekinin düzeyine bağlı olabilir.

Terapistin beşinci görüşmeye götürdüğü formülasyonun özeti şu:

Hayri ile Firdevs yedi yıldır Uşak'ta, Hayri'nin ailesinin binasında yaşayan, kızları Ela'yı iki kuşağın birlikte büyüttüğü bir çift. Bu düzen onlara güven, destek ve gündelik yardım sağlıyor ve ikisi de onu korumak istiyor. Sıkıntı yakınlıkta değil, kararların nerede alındığında: bayram planları, Ela'nın bakım kuralları ve evin anahtarı çiftin ikisi arasında konuşulmadan büyük ailenin sofrasında ya da Hayri ile annesi arasında kesinleşiyor. Hayri bu düzende iki ailenin mesajını taşıyan ama kendi sözünü söylemeyen bir konumda; babasının işinde çalışması bu sessizliği güçlendiriyor. Firdevs annesini yitirdikten sonra yalnız kalan babasıyla bağını korumaya çalışıyor ve kendi ailesine ayrılan yerin daraldığını hissediyor. İkisi de farklı aileleri farklı ölçülerle tartıyor. Güvenlik taramasında partnerden kontrol ya da korku bildirilmedi; kayınpederin kızgın bir akşam söylediği cümle takipte tutuluyor. Hedefler taslağı: büyük aileyle ilgili kararların önce ikisi arasında konuşulması, bayramların iki aile arasında birlikte planlanması, Ela'nın bakım kurallarının Güllü Hanım'la birlikte açıkça konuşulması ve Hayri'nin aile içindeki mesaj taşıma yükünün hafifletilmesi.

En üstteki formülasyon cümlesi: İkiniz de iki aileyi birden sevmeye ve kimseyi kırmamaya çalışıyorsunuz; bu çabada kendi ikili kararlarınız için bir masa kalmamış.

Usta katmanı

Yaklaşımlar arası okuma (M20-D12) bu dosyada üç ayrı giriş noktası gösteriyor. Yapısal okuma çift alt sisteminin karar masasını güçlendirmeye; Bowen'cı okuma Hayri'nin babasıyla annesi aracılığıyla değil doğrudan ve sakin konuşabilmesine; duygu odaklı okuma ise Hayri'nin babasını hayal kırıklığına uğratma korkusu ile Firdevs'in kendi ailesi adına yalnız kalma duygusuna yöneliyor. Terapist işe yapısal okumadan başlamayı öneriyor, çünkü bayram üç hafta sonra ve somut bir karar gerektiriyor. Ama M20-D02'nin katılma ilkesini akılda tutuyor: Bu ailede yakınlığa saygı göstermeyen bir terapistin önerdiği hiçbir kural kalıcı olmaz.

Kolektivist diye anılan toplumların kendi içinde de çift düzeyinde söz hakkı isteği görülüyor; Kenya'dan gelen bir çalışma bunu sınıf farkıyla birlikte gösteriyor.

Bulgunun bu dosyaya katkısı bir hatırlatma: "Geleneksel aile" ile "özerk çift" bir yelpazenin iki ucu değil; aynı kişide, aynı evde birlikte bulunabilir.

Kanıtın sınırı

Bu dosyaya dayanak olan kanıtlar dağınık yerlerden geliyor ve hiçbiri bir terapi sonucunu sınamıyor. Fiori ve arkadaşlarının izlemi ile Lee ve arkadaşlarının kesitsel çalışması tek bir ülkenin örneklemlerine dayanıyor; çok kuşaklı bir binada yaşayan, büyük ailenin ekonomisine bağlı bir çifte nasıl genelleneceği bilinmiyor. Cevheroğlu ile Tutarel-Kışlak'ın çalışması Türkiye'den geliyor, ama yalnız kadınların bildirimine ve tek bir zamana dayanıyor; erkeklerin, kocası ile annesi arasında kalan oğulların ve kayınvalidelerin deneyimi ölçülmedi. Stoebenau ve arkadaşlarının görüşmeleri bir sınıf farkını gösteriyor, bir sıklığı değil. Geniş aile odaya davet edildiğinde çift terapisinin sonucunun değişip değişmediği bu kaynakların hiçbirinde sınanmıyor ve tartışmaya açık, cevabı bekleyen bir soru; bu dosyadaki müdahale sırası da kanıtla tekrarlanmış bir protokol değil, bir klinik karar.

Kendin dene

Aklında kalsın

Geniş aile yakınmasında güvenlik taraması partnerle sınırlı kalmaz; kayınların paraya, belgelere ve çocuğa erişimi de sorulur.

Genogramın iki tarafı aynı titizlikle çizilmezse, yakınmanın yönü formülasyonun yönü olur.

Sınır sorununun ölçüsü yakınlığın miktarı değil, kararların hangi masada alındığıdır.

Terapistin hedef cümlesinde çiftin kendi sözcükleri yoksa, oraya terapistin kültürü yerleşmiş olabilir.

Sonraki derse köprü

Hayri ile Firdevs'in dosyasında güvenlik taraması bir işaret buldu ama dosyayı başka bir yöne çevirmedi; kayınpederin kızgın cümlesi izlenecek bir not olarak kaldı. Sıradaki vakada tarama aynı yerde durmuyor: değerlendirme sırasında bir şiddet işareti çıkıyor ve dosyanın bütün sırası değişiyor. Terapist o noktada hangi soruları sorar, ortak görüşmeyi ne zaman askıya alır, güvenliği her kararın önüne nasıl koyar? Vaka: şiddet şüphesi.