Vaka: kararsız çift

Açılış sahnesi

Erhan'ın parmak boğumlarının çizgilerinde hâlâ un var. Mahalledeki fırını on altı yıldır işletiyor, sabah üç buçukta kalkıyor ve bu görüşmeye öğle hamurunu kalfaya bırakıp gelmiş. Oturur oturmaz konuşuyor: "Biz düzelmek için buradayız. Ekimde Kapadokya'ya gideceğiz, otelin parasını bile yatırdım."

Müzeyyen bir tekstil toptancısında muhasebe yürütüyor. Kocası sözünü bitirene kadar bekliyor, sonra terapiste dönüyor. "Ben buraya evliliği düzeltmeye gelmedim. Gitmekte haklı mıyım, onu anlamaya geldim."

Erhan gülümsemeye çalışıyor. "Telefonda çift terapisi dedin ama."

"Sen öyle duymak istedin."

Bir süre kimse konuşmuyor. Müzeyyen martın başından beri misafir odasındaki çekyatta yattığını ekliyor; lise birinci sınıftaki kızları bunu "annem horlamadan kaçıyor" diye biliyormuş. Terapist önündeki tedavi planı formunu kapatıp kenara koyuyor. Bu odada henüz tedavi edilecek ortak bir hedef yok; önce iki kişinin aynı kapıdan hangi niyetle girdiğinin konuşulması gerekiyor.

Bu derste ne olacak

M23-D03 dosyasında ilişkiyi sürdürme kararı baştan verilmişti; çift neyin onarılacağını tartışıyordu. Erhan ile Müzeyyen'in dosyasında ise henüz böyle bir karar yok. Bu vaka, eşlerden biri ayrılmaya eğilirken ötekinin kalmak istediği bir çiftte karar sürecine odaklanan kısa görüşmelerin nasıl planlandığını adım adım gösteriyor.

Terapist en baştan beş görüşmelik bir üst sınır koyuyor ve bunu iki eşe ilk gün söylüyor. Dört durakta ilerleyeceğiz: birinci görüşmede başvurunun yeniden okunması ve güvenlik; ikinci ve üçüncü görüşmede her eşin ilişkiye kattığı payın görünür kılınması; dördüncü görüşmede üç yolun masaya konması ve terapistin kendi değerlerini izlemesi; beşinci görüşmede kararın verilmesi ve ardından ne olacağı. Her durakta, aynı noktada başka bir dosyanın nereye sapabileceğini de göreceğiz.

Sıfır noktası

M12-D02 bu düzene karma gündemli çift adını vermiş, okura ayırt etme danışmanlığını tanıtmıştı. M16-D09 aynı kapıyı klinisyenin tarafından açtı: boşanma düşüncesinin bir hüküm değil bir konum olduğunu ve sürecin hedefinin karar netliği olduğunu gösterdi. Bu derste yeni bir yöntem öğrenmiyoruz. Yeni olan, o derslerde ayrı ayrı anlatılan adımların tek bir dosyada, gerçek bir takvime yerleştirilmesi.

Takvimin ilk kuralı şu: Karar dönemi bitmeden onarım işi başlamaz. Terapist bu beş görüşmede ödev vermez, iletişim alıştırması yaptırmaz, çatışma döngüsünü yeniden kurmaya girişmez. Bunları yapmak Erhan'ın umudunu besler, Müzeyyen'e ise sorulmadan verilmiş bir cevap gibi gelir.

Mekanizma

Birinci görüşme: başvuruyu yeniden okumak ve güvenlik

Başvuru telefonunu Erhan açmış ve "evliliğimizi kurtarmak istiyoruz" demiş. Dosyanın ilk satırı bu cümleyle yazılsaydı terapi daha ilk günden Müzeyyen'i dışarıda bırakırdı. Terapist bu yüzden ortak açılışta ilişkinin geleceği hakkındaki soruyu iki eşe ayrı ayrı, aynı sözcüklerle soruyor. Cevaplar arasındaki mesafe ölçülebilir bir bulgu: Erhan on üzerinden dokuz diyor, Müzeyyen üç.

Klinik açıdan bu oran ilk görüşmenin bir rutin sorusunu gerekçelendiriyor. Terapiye gelen çiftlerin kayda değer bir bölümünde iki eş farklı amaçlar taşıyorsa, geleceğe dair soru yalnız şüphelenilen dosyalarda değil, her dosyada sorulmaya değer.

Ayrı görüşmelerin ilk işi güvenliktir; burada sıra rastgele değil. Bir eşin ayrılmak istediğini açıkça söyleyeceği bir sürece girmeden önce, bu sözün evde neye yol açabileceğini bilmek gerekir. M13-D07 ayrılık dönemi riskini kontrol düzeni olan ilişkilerin tehlikeli bir eşiği olarak anlatmıştı; M16-D04 bunu soracak araçları verdi.

İkinci ve üçüncü görüşme: iki eşin payını görmek

Karar sürecinin asıl işi ayrı görüşmelerde yürür. Terapist ayrılmaya eğilen eşle ilişkinin bu noktaya nasıl geldiğini ve kendi payını konuşur; kalmak isteyen eşle ise telaşını ve değiştirebileceği şeyleri. M12-D02'nin adlandırdığı eğilen ve eğilmeyen eş ayrımı burada iki ayrı konuşma gündemi demektir. İki gündem de aynı ilkeye bağlı: Kimse ötekinin suçlusu olarak oturmaz, ikisi de kendi katkısına bakar.

Ayrı görüşmelerin kararı hızlandırıp hızlandırmadığı sık sorulan bir kaygı. Bu soruya dair doğrudan bir deneme yok, ama karar sürecindeki insanların kendi anlatımı bir ipucu veriyor.

Dördüncü görüşme: üç yol ve terapistin değeri

Dördüncü görüşmede terapist üç yolu iki eşin önüne birlikte koyuyor. Birincisi şimdilik olduğu gibi devam etmek: ne terapi ne ayrılık, belli bir süre sonra yeniden bakmak. İkincisi ayrılık: hukuki yolun M12-D04'te anlatılan biçimlerinden birini seçmek ve ayrılığı çocuğu koruyacak şekilde planlamak. Üçüncüsü belli bir süre ayrılık kararını rafa kaldırıp bütün emekle çift terapisine girmek. Bu üç yollu tarif, yaklaşımı geliştiren klinisyenlerin uygulamadan çıkardığı bir yapıdır; her yolun sonuçlarını kıyaslayan bir deneme yoktur.

Üç yol masaya konduğunda terapistin kendi değerleri en kolay bu noktada odaya girer. M22-D11 bunu değer sızması diye adlandırmıştı: Hangi cevabın daha olgun, hangi kararın daha sağlıklı sayıldığına dair fark edilmeyen bir eğilim.

Erhan ile Müzeyyen'in kararında tek etken iki kişinin ilişkisi değil. Erhan'ın annesi aynı apartmanın alt katında oturuyor; Müzeyyen'in ailesi ise boşanmanın sözünün bile edilmesine karşı. Boşanma davası açılmış olması bile bir kararın kesinleştiği anlamına gelmeyebilir, ve bunu ABD dışında sınayan bir çalışma da var.

Bu çalışmanın iki bulgusu birlikte okunmalı. Kararsızlık resmî bir başvurudan sonra da sürebiliyor; ama aynı örneklemde kadınların yüksek oranda şiddet bildirmesi, barışmaya açıklığın her dosyada güvenli bir yol olmadığını hatırlatıyor.

Beşinci görüşme ve sonrası: kararın ardından

Beşinci görüşmenin ayrı bölümünde Müzeyyen üçüncü yolu seçiyor: altı aylık bir onarım denemesi. Ama bir koşulu var. Altı ayın sonunda yeniden karar verme hakkının konuşulmuş ve kayda geçmiş olmasını istiyor. Ortak bölümde bunu Erhan'a kendisi söylüyor. Erhan rahatlıyor, sonra hemen soruyor: "Altı ay sonra yine gidersen?" Terapist bu sorunun yanıtının şimdi değil, altı ayın içinde birlikte yaşanacak olanlarda olduğunu söylüyor.

Karar verilince süreç değişir ve terapist yeni bir sözleşme kurar. M16-D12 tedavi sözleşmesinin nasıl yapıldığını göstermişti; bu dosyada sözleşmenin ilk maddesi süre ve yeniden bakış tarihi. Yaklaşım seçimi de formülasyondan çıkıyor. Müzeyyen'in iki yıllık sessiz geri çekilmesi ile Erhan'ın her şeyi şakaya vuran alışkanlığı, M17-D02'deki olumsuz döngü haritasına ya da M19-D05'in tema ve kutuplaşma diline oturabilir. M20-D12 bu seçimi hangi gerekçelerle yapacağımızı tartışmıştı. Terapist ilk ayda ilerlemeyi M22-D07'deki gibi oturum oturum izlemeyi planlıyor.

Ayrılıkla biten bir karar sürecinin boşa gidip gitmediği, bu yolu seçen insanlara sorulmuş bir soru.

Usta katmanı

Karar sürecinin klinik zorluğu, terapistin aynı anda iki farklı hızla yürümesidir. Kalmak isteyen eşin telaşı süreci hızlandırmak ister, ayrılmaya eğilen eşin yorgunluğu onu kısaltmak. Ayrılık sözünün odada açıkça söylendiği bir süreç, evde o sözün ardından gelecek olanları bilmeden kurulamaz; bu yüzden bu dosyada güvenlik sorusu ilk görüşmede soruldu ve ayrılık bildirimi planlanırken yeniden açıldı.

Kararsız bir çiftle bu beş görüşmeyi taşımak, kayıtları süpervizörle tek tek dinleyerek ve kendi sesinin hangi cevapta yükseldiğini duyarak kazanılan bir beceri; burada okunan dosya o dinlemenin ilk denemesi kadarını verebilir.

Kanıtın sınırı

Bu dosyadaki kartların hiçbiri karar sürecinin işe yarayıp yaramadığını kıyaslamalı bir tasarımla sınamıyor. Tang ve arkadaşlarının oranları karma gündemin ne kadar sık olduğunu gösteriyor, ama bu oran araştırmacıların hangi ölçütle sınıflandırdığına bağlı ve başka ölçütlerle tekrarlanması gerekiyor. Fenske ve arkadaşlarının görüşmeleri bir terapiyi değil bir araştırma konuşmasını inceliyor ve otuz kişiyle sınırlı. Emerson ve arkadaşlarının sekiz görüşmesi, ayrılan çiftlerin iş birliğini yalnız kendi anlatımlarıyla bildiriyor. Doherty ve arkadaşlarının İran örneklemi tek ülkeden ve kesitsel; başka kültürlere genellemek dikkat ister. Türkiye'deki eşlerin karar sürecine dair benzer bir ölçüm bu derste aktarılan kaynaklar arasında yer almıyor. Üç yolun hangisinin hangi çift için daha iyi sonuç verdiği ise büyük ölçüde bilinmiyor; vakadaki her karar noktası bu belirsizliğin içinde verildi.

Kendin dene

Aklında kalsın

Karma gündemli bir çiftte ilk iş, terapinin kendisinin ne olacağına birlikte karar vermektir; onarım işi o karardan sonra başlar.

Ayrılık sözünün açıkça söyleneceği bir süreç, o sözün evde neye yol açabileceği sorulmadan kurulmaz.

Ayrı görüşmelerde iki eş de suçlu ya da kurban olarak değil, kendi payına bakan biri olarak oturur.

Üç yolun her biri bir sonuç sayılır; terapist hangisinde sesinin değiştiğini izler.

Sonraki derse köprü

Erhan ile Müzeyyen'in dosyasında iki ses hep odanın kapısında bekledi: alt kattaki anne ve boşanmanın adının bile anılmasını istemeyen bir aile. Karar sürecinde terapist bu sesleri yalnız birer etken olarak not etti. Onarım denemesi başladığında ise soru değişecek: Alt kattaki kapı ne sıklıkla çalınıyor, hangi kararlar kimin sofrasında veriliyor, sınır çekmek hangi ailede saygısızlık, hangisinde yetişkinlik sayılıyor? Bir sonraki vakada geniş ailenin bir çiftin içine nasıl yerleştiğini ve bunun kültürel bağlamı hesaba katılarak nasıl formüle edileceğini çalışacağız: Vaka: geniş aile ve sınırlar.