Etik ikilemler

Açılış sahnesi

Salı akşamı, ekip toplantısının son yarım saati. Terapist dosyayı masaya bırakıyor ama açmıyor: "Tek çift, üç sorun. Üçü de bu hafta geldi."

Nevzat ile Esma altı haftadır geliyor; başvuru nedeni iki yıldır süren bir soğukluk ve faturalardan başlayan akşam kavgaları. Değerlendirmenin bireysel görüşmesinde Nevzat, eski bir iş arkadaşıyla dört aydır görüştüğünü ve bunun bitmediğini anlatmış: "Esma bilmesin, ben kendim çözerim." Çarşamba günü Esma aramış ve terapistten ayrıca kendisi için bireysel görüşme istemiş: "Sizi tanıyorum, her şeyi baştan başka birine anlatamam." Cuma oturumunun çıkışında, Nevzat merdivenlere yönelmişken Esma kapıda durmuş ve alçak sesle sormuş: "Bugün konuştuklarımızı evde açar mı sizce?" Cevabı beklemeden kocasının arkasından inmiş.

Ekibin en genç üyesi sırlar politikasını soruyor; bir başkası Esma'nın isteğine sıcak bakıyor. Üçüncü konuya kimse girmiyor. Terapist, "Hangisinden başlayacağımı bilmiyorum" diyor. Süpervizör başını sallıyor: "Sırayı sen seçmeyeceksin. Kapıdaki o cümle seçecek."

Bu derste ne olacak

M22-D09 çift terapisinde gizliliğin ve kayıt tutmanın çerçevesini çizdi. Bu derste o çerçevenin yetmediği anlara, iki meşru yükümlülüğün aynı anda yerine getirilemediği durumlara bakacağız.

Önce bir ikilemi adım adım çözümlemeye yarayan bir düzen kuracağız. Ardından onu çift terapisine özgü üç ikileme uygulayacağız: ayrı görüşmede açılan bir sır, bir eşin korktuğuna dair işaret ve bir eşin aynı terapistten bireysel terapi istemesi. Son bölüm küçük yerlerdeki kesişmelere ve ekrana ayrıldı.

Sıfır noktası

Terapi S03-P01-D01 etik ikilemin adını koymuştu: iki tarafın da haklı olduğu, hangisi seçilirse seçilsin bir yükümlülüğün eksik kaldığı durum. Çift terapisi bu yapıyı katlar, çünkü danışan bir kişi değil üçtür: iki eş ve aralarındaki ilişki. Bir eşe verilen söz öbür eşe karşı taşınan sorumlulukla çarpışabilir; ilişkiye yarayan bir adım eşlerden birinin özerkliğini daraltabilir. Terapi S12-P01-D02'nin tek danışanlı vakada çalıştırdığı aşamalar burada da geçerli, ama her aşamadaki soru ikiye bölünür: Bu karar Nevzat için, Esma için, ilişki için ne demek?

Mekanizma

Beş ilke ve bir karar düzeni

Ruh sağlığı etiğinde sık anılan beş ilke bu dersin tartısıdır: özerklik (autonomy), zarar vermeme (nonmaleficence), yarar sağlama (beneficence), adalet (justice) ve sadakat (fidelity), yani verilen söze ve kurulan güvene bağlı kalmak. Aralarında sabit bir sıralama yoktur.

Bu adımlardan ikisi, paydaş haritası ile seçenek genişletme, Terapi S12-P01-D02'de işlendi. Çift vakasında harita en az dört satırla başlar: iki eş, varsa çocuklar ve terapistin kendisi. Nevzat'ın sırrında beşinci bir kişi daha girer: ilişki dışındaki partner.

Burkemper'in bulgusu çift odasına şunu söyler: İlkelerin sırası sabit değildir, ama zararı önlemek terapistlerin en sık yaslandığı dayanaktır. Açılıştaki süpervizörün "kapıdaki cümle" dediği şey de buraya çıkar.

Özen akıl yürütmesinin çift odasında bir tuzağı vardır: O an karşıda acısını anlatan eşe gösterilen özen, odada olmayan ya da sesi kısık olan eşin hakkını gözden kaçırabilir. Model bu yüzden haritayı yazmadan karar vermemeyi önerir.

Sır: Ayrı görüşmede açılan bir ilişki

Nevzat'ın anlattığı, M21-D01'in süren ilişki dışı ilişki dediği tablodur; M16-D03'te kurulan politikalar tam burada sınanır. Terapist başta sınırlı sır tutma politikasını anlatmış ve iki eşin onayını almıştı. Bu ikilemi kaldırmaz, ama sadakatin neye bağlı olduğunu belirler: Terapist Nevzat'a sessizlik sözü vermemiştir; terapiyi sürdürülemez kılan bilgiyi onunla konuşma ve gerekirse ortak çalışmayı durdurma hakkını saklı tutmuştur.

Seçenekler genişletildiğinde masaya en az beş yol çıkar: Nevzat'ın dışarıdaki ilişkiyi belli bir süre içinde bitirmesi, Esma'ya terapistin hazırlığıyla kendisinin açıklaması, ortak terapinin içeriği söylenmeden sonlandırılması, bir süre yalnız bireysel görüşmelerle sürdürülmesi ve hiçbir şey yapılmaması. Sonuncusu Esma'nın özerkliğine dokunur, çünkü o bilmediği bir gerçekle ilişkisi hakkında karar vermektedir. M22-D03'ün tarafsızlık yanılgısı burada da işler: Hiçbir şey yapmamak da bir taraftır.

Yine de bir vinyet ikilemi temiz ve tek başına sunar; gerçek vakada ikilemler üst üste biner.

Şiddet şüphesi: Güvenlik bütün ilkelerin önünde

Esma'nın kapıdaki sorusu tek başına bir şiddet kanıtı değildir; ama oturumda söylenenlerin evde nasıl karşılanacağından çekinen bir eşin işaretidir ve öbür iki ikilemin sırasını değiştirir. Burada karar düzeni kısalır: Bir eşin güvenliği söz konusuysa zarar vermeme ilkesi öbür ilkelerle tartılmaz, onların önüne geçer. Nevzat'a sadakat, sırrın zamanı, Esma'nın bireysel terapi isteği, hepsi bu sorunun cevabını bekler.

Bu önceliğin pratik içeriği M16-D04 ve M21-D14'te kuruldu. M16-D04 işaretin anlamını Esma'yla yalnızken, davranışa özgü sorularla anlamayı ister; M21-D14'ün ölçütleri ortak odanın hangi koşullarda sürebileceğini söyler. Esma'nın sorusu ortak oturuma taşınmaz, çünkü taşınırsa evde açılacak konuşmanın kendisi olabilir. Nevzat'ın sırrını açmaya yönelik bir ortak oturum da güvenlik sorusu cevaplanmadan planlanmaz: Bir ihanetin açıklanması korku taşıyan bir evde gerilimi tırmandırabilir.

Türk hukukunda 6284 sayılı Kanun'un 7. maddesi, şiddet ya da şiddet uygulanma tehlikesi varsa herkesin bunu resmî makamlara ihbar edebileceğini söyler. Madde bir imkân tanır; bir terapistin gizlilik yükümlülüğünün hangi durumda nasıl sınırlanacağını tek başına belirlemez. Belirsiz bir durumda hukuki danışmanlık almak bu yüzden karar düzeninin bir adımıdır. Kanunun koruma tedbirleri M13-D08'de anlatıldı.

Bireysel terapi isteği, çakışan ilişkiler ve ekran

Esma'nın isteği ilk bakışta en masum olanıdır. Oysa terapistin onun bireysel terapisti olması M21-D08'in çift rol dediği yapıya yaklaşır: aynı uygulayıcı, iki ayrı amaç, iki ayrı gizlilik düzeni. Bu vakada sorun daha da keskindir: Terapist Esma'nın karşısına, kocasının ondan sakladığı bir şeyi bilerek oturacaktır; ya o bilgiyi yok sayarak çalışır ya da Nevzat'a anlattığı politikayı bozar.

M16-D02'deki ayrı görüşmeler çift çalışmasının parçasıdır, iki eşe denk tutulur ve ortak formülasyona hizmet eder. Esma'nın istediği ise kendi hayatı için ayrı bir oda. Bunun yolu çoğunlukla başka bir terapisttir; M15-D06'nın eş zamanlı terapi dediği düzende terapistler arası iletişim danışanın onayına bağlanır. Yönlendirme, Esma'nın "baştan anlatamam" kaygısını ciddiye alarak yapılır.

Küçük bir şehirde terapist danışanlarıyla aynı veli toplantısına, aynı pazara gider.

Terapi S03-P01-D08 bu karşılaşmalar için danışanın seçimine dayanan bir anlaşma önermişti. Çift terapisinde o anlaşma iki kişiyle yapılır ve tercihler ayrışabilir: Biri pazarda selamlaşmak isterken öbürü terapiye gittiklerinin bilinmesinden çekinebilir. Böyle bir ayrılıkta daha korunaklı seçenek esas alınır.

Türkiye'den gelen tek sayısal ipucu M22-D09'da aktarılan okul psikolojik danışmanları anketidir: Danışmanların çoğu gizlilik, yeterlik ve çoklu ilişkiler konusunda sorun bildirmiş, etik bilgisini yeterli bulanlar ise azınlıkta kalmıştı. Okul ortamı çift odası değildir; yine de bu tablo, etik ikilemlerin çoğunlukla yalnız ve hazırlıksız karşılandığını düşündürür.

Bu tablo Türkiye'de çalışan bir çift terapisti için de tanıdıktır: Çakışan ilişkiler istisna değildir ve meslektaşa danışmak henüz yerleşik bir alışkanlık sayılmaz.

Ekran başka bir çakışma getirir. Görüntülü oturumda terapist odanın kapısını göremez; kimin dinlediğini, oturum bitince ekranın öbür yanında ne olduğunu bilemez.

Usta katmanı

Deneyimli bir terapist açılıştaki üç sorunu üç ayrı ikilem olarak değil, sıralanması gereken tek bir karar ağacı olarak görür. İlk dal güvenliktir; o dal cevaplanmadan sır ve bireysel terapi dalları açılmaz. Sadakat ilkesi zaten hiçbir zaman bir başkasının güvenliği pahasına verilmiş bir söz değildi.

Belgeleme bu düzenin sessiz adımıdır. Terapist dosyaya yalnız kararını değil, çatışan ilkeleri, düşündüğü seçenekleri, kime danıştığını ve neden bu yolu seçtiğini yazar; bir eşin sırrının içeriği ise öbür eşin okuyabileceği bir yerde durmaz, nerede tutulacağı M22-D09'un konusudur. İyi gerekçelendirilmiş bir karardan sonra da bir yük kalabilir; Terapi S12-P01-D02 buna ahlaki kalıntı demişti.

Bir karar ağacını kâğıda çizmek kolaydır; onu bir eşin yüzüne bakarken yürütmek, kendi vakalarını yıllarca bir süpervizörün önüne koyarak edinilen bir beceridir.

Kanıtın sınırı

Bu dersin kanıtları bir etik ikilemin nasıl çözüleceğini göstermez; terapistlerin ikilemleri nasıl tarttığını ve nerede zorlandıklarını gösterir. Aile terapistleriyle yapılan çalışmalar vinyet ve senaryolara verilen yanıtlara dayanıyor; kâğıt üzerinde söylenenin gerçek bir oturumda yapılıp yapılmadığı bilinmiyor. Bu çalışmaların çoğu ABD'deki tek bir meslek örgütünün üyeleriyle ve bir kısmı on yıllar önce yürütüldü. Türkiye'den aktardığımız çalışma okul psikolojik danışmanlarıyla yapıldı; çift terapistlerine genellenmesi sınırlı. Bir karar modelinin danışanlar için daha iyi sonuç doğurduğunu sınayan karşılaştırmalı bir araştırma bu dersin kaynakları arasında yok. Görüntülü çalışmaya dair öneriler klinik deneyime dayanıyor ve tartışmaya açık; bu önerilerin farklı kültürlerde ve küçük yerleşimlerde tekrarlanarak sınanması gerekiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çift odasında bir ilke yalnız başka bir ilkeyle değil, iki kişiye birden uygulandığında kendi kendisiyle de çatışabilir.

Bir karar düzeni doğru cevabı vermez; kararın sonradan okunup sınanmasını mümkün kılar.

Bir eşin korkusuna dair tek bir işaret, sır ve bireysel terapi gibi bütün öbür soruların sırasını değiştirir.

Bir eşin aynı terapistten bireysel terapi istemesine en sık verilen cevap, özenle yapılmış bir yönlendirmedir.

Küçük topluluklarda karşılaşma kaçınılmazdır; yönetmek, iki eşin tercihini ayrı ayrı sormakla başlar.

Sonraki derse köprü

Açılıştaki terapist üç ikilemi ilkelerle tarttı, ama tartıya konan ağırlıklar yalnız ilkelerden gelmiyordu. Dışarıdaki bir ilişkiye nasıl baktığı, bir evliliğin sürmesini mi yoksa bitmesini mi daha iyi bulduğu, Esma'nın kalıp kalmamasına dair içinden geçenler de kararı bir yerden etkiliyordu. Terapistin aileye, boşanmaya ve yakınlığa dair kanaatleri söylenmeden de odaya girer: hangi soruyu sorduğunda, hangi sessizliği uzattığında, hangi seçeneği önce saydığında. Bu kanaatleri fark etmeye ve onlarla çalışmaya geçiyoruz: Terapistin değerleri.