Olumlayıcı pratik: LGBTİ+ çiftler

Açılış sahnesi

İrfan oturur oturmaz ön görüşme formunu masaya geri koyuyor. "Burada 'eşinizin adı' yazıyor, 'kocanızın' ya da 'karınızın' değil. Bunu bilerek mi yaptınız?" Terapist evet diyor; formu birkaç yıl önce değiştirdiğini, çünkü eski hâlinin bazı danışanlarına ilk dakikada yanlış bir mesaj verdiğini anlatıyor.

Tevfik henüz montunu çıkarmamış. "Size baştan bir şey soracağım," diyor. "Daha önce bir terapiste gittik. Üçüncü görüşmede kıskançlık kavgalarımızın 'ilişkinizin doğasından' kaynaklandığını söyledi. İki adamın birbirine güvenmesinin zor olduğunu ima etti. Siz ne düşünüyorsunuz?"

Terapist bir an duruyor. Savunmaya geçmiyor, bir konferans da vermiyor. "Önce şunu söyleyeyim: İki erkeğin ilişkisini kendi başına bir sorun kaynağı saymıyorum. Ama sizin için bu cümlenin sözle değil, burada nasıl çalıştığımla sınanacağını da biliyorum. O görüşmede size ne oldu, anlatır mısınız?"

İrfan, o akşam eve dönerken arabada ikisinin de konuşmadığını, kıskançlık kavgasının yerini bu kez "belki gerçekten bizde bir sorun var" sorusunun aldığını anlatıyor. Tevfik nihayet montunu çıkarıyor. Test henüz bitmedi; ama ilk soru, terapistin kendi bakışını masaya koyması için bir davetti ve terapist o daveti geri çevirmedi.

Bu derste ne olacak

M14-D04 LGBTİ+ çiftlerin taşıdığı ek yükü okurun gözünden anlatmıştı: azınlık stresinin kişiden çifte nasıl taşındığını ve bu çiftlerin ilişki işleyişinin öteki çiftlerle aynı süreçlerle yürüdüğünü. Bu ders aynı odaya terapistin koltuğundan bakıyor ve merceği danışana değil, terapistin kendisine çeviriyor.

Dört durakta ilerleyeceğiz. Önce terapistin fark etmeden taşıdığı varsayımların formlara, sorulara ve dile nasıl sızdığını göreceğiz. Sonra terapi odasında yaşanan küçük kırılmalara ve terapistin bilgi açığını danışana kapattırmasının bedeline bakacağız. Üçüncü durak açılma farkları, aile, görünmezlik ve güvenlik; biseksüel ve trans partnerlerin özgül deneyimleri de burada. Son durakta olumlayıcı müdahalenin kanıtını ve yönelimi değiştirmeye çalışan uygulamaların zararını yan yana koyacağız.

Sıfır noktası

Olumlayıcı duruş çoğu zaman yanlış anlaşılıyor. Kimi terapist bunu danışanı alkışlamak, her söylediğini onaylamak sanıyor; kimisi de "ben herkese aynı davranırım" diyerek zaten tarafsız olduğunu düşünüyor. İkisi de eksik. Tarafsızlık iddiası, toplumun varsayılan kalıbını sessizce odaya taşıyabilir; alkış ise çiftin gerçek sorununu, sözgelimi bir ev işi kavgasını ya da bir ihaneti, kimlik konusunun gölgesinde bırakabilir.

Mekanizma

Varsayım formdan, sorudan ve sözcükten sızar

Terapi S03-P03-D04 uygulayıcının sorulmadan doğru saydığı başlangıç kabullerini ve bunların danışana nasıl bir düzeltme yükü bindirdiğini anlatmıştı. Çift terapisinde bu kabullerin en yaygın biçimi, her ilişkinin bir kadın ve bir erkekten oluştuğu ve rollerin buna göre bölündüğü varsayımıdır.

Bu varsayımlar yalnız terapistin kişisel tutumundan gelmiyor; meslek eğitiminin ve kurumsal kültürün de bir ürünü. Türkiye'den yakın tarihli bir tarama bunu sağlık alanında gösteriyor.

Bu tablo terapistler için doğrudan bir ölçüm değil. Ama bir danışanın ruh sağlığı alanındaki bir uzmana başvururken neden önce "beni nasıl göreceksin" sorusunu sorduğunu açıklamaya yetiyor. Açılıştaki İrfan ile Tevfik'in testi bir kaprisi değil, öğrenilmiş bir dikkati yansıtıyor.

Odadaki küçük kırılmalar ve kapattırılan bilgi açığı

M16-D10 mikrosaldırganlık kavramını kültürel değerlendirme bağlamında koymuş ve ırksal azınlıktan danışanların bunları terapide sık yaşadığını göstermişti. Cinsel yönelim için benzer bir tablo çizen bir çalışma, danışanların kendi anlatımlarına dayanıyor.

Bu kırılmaların çoğu kötü niyetten gelmiyor. Bir terapist, danışanını rahatlatmak için onu "aslında sıradan bir çift" diye övebilir ve aynı cümleyle çiftin yaşadığı ayrımcılığı görünmez kılabilir. Ya da tam tersine, cinsel yönelimi her sorunun açıklaması sayabilir. Terapi S03-P03-D04 bu ikinci yanlışın tek boyuta indirgeme olduğunu söylüyordu.

Açılma, aile, görünmezlik ve güvenlik

M14-D04 iki partnerin farklı açıklık düzeylerinin ilişkinin ortak konusu hâline gelebileceğini göstermişti. Klinik açıdan bunun anlamı şu: Terapist açılmayı bir hedef olarak dayatamaz. Terapi S03-P03-D04'ün söyleme kararı kavramındaki gibi, kime ve ne zaman söyleneceği her bağlamda yeniden verilen bir karardır; bedelini de kararı veren öder.

Türkiye'den bir çalışma, damgalamanın bu çiftlerin dışarıdaki hayatını nasıl biçimlendirdiğine dair kısa bir pencere açıyor. LGBTİ+ aktivistler ve akademik araştırmacıların birlikte yürüttüğü karma yöntemli bir çalışmada, 18 ile 47 yaş arasındaki 61 katılımcı hayatlarının pek çok alanında sık sık ayrımcılığa uğradığını bildirdi; ayrımcılık daha düşük ruhsal iyi oluş ve daha yüksek psikolojik belirtilerle birlikte gidiyordu, kişisel dayanıklılık etkenleri ise bu olumsuz bağı azaltıyordu (Kara, Güzel, Özkarakaş, Eroğlu-Şah ve Şah, 2026).

Görünmezliğin klinik bir sonucu daha var: güvenlik. Aynı cinsten çiftlerde de partner şiddeti görülebilir ve "iki kadın birbirine zarar vermez" ya da "iki erkek arasındaki kavga eşit güçtedir" gibi kalıp yargılar onu gizleyebilir; M16-D04'teki tarama her çiftte, cinsiyet bileşimine bakılmaksızın yapılır.

Olumlayıcı müdahalenin kanıtı ve değiştirme girişimlerinin zararı

Olumlayıcı bir duruşun yalnızca etik değil, klinik bir karşılığı olup olmadığı sorusuna yanıt veren az sayıda deneme var. En çok anılanlardan biri bireysel bir tedaviyi azınlık stresine göre uyarladı.

Çift terapisi tarafında kanıt daha dağınık. M18-D03 Gottman yöntemi çift terapisinin gey ve lezbiyen çiftlerde ilişki doyumundaki artışla izlendiğini, M19-D11 de davranışçı çift terapisinin alkol sorunu olan aynı cinsiyetten çiftlerde denendiğini aktarmıştı. Bu çalışmalar, olumlayıcı bir zeminde yürütülen yerleşik çift yöntemlerinin bu çiftlerde de işleyebildiğini düşündürüyor; ayrı bir "LGBTİ+ çift terapisi" icat etmek gerekmiyor.

Öbür uçta, kişinin yönelimini ya da kimliğini değiştirmeye çalışan uygulamalar duruyor. Terapi S03-P03-D04 bu girişimlerin işe yaradığına dair kanıt olmadığını, olumsuz sonuçların ise bildirildiğini anlatmıştı. Ebeveynlerin başlattığı girişimlere bakan bir çalışma, zararın ergenlikte de iz bıraktığını gösteriyor.

Bu kanıt, etik ilkeyle aynı yöne işaret ediyor. Yararı gösterilmemiş, zararı bildirilmiş bir uygulamayı sunmak zarar vermeme ilkesiyle bağdaşmaz; bir çift ya da ailesi bunu istese bile terapistin işi talebi yerine getirmek değil, talebin arkasındaki korkuyu, utancı ya da aile baskısını konuşulabilir kılmaktır.

Usta katmanı

Olumlayıcı pratiğin zor kısmı ilkeyi benimsemek değil, kendi örtük varsayımını bir oturumun ortasında yakalamak. Bunun için terapist üç alışkanlık edinir. Birincisi, ilk görüşmede ilişki terimlerini çiftten öğrenir: "Birbirinizi nasıl anıyorsunuz, sevgili mi, partner mi, eş mi?" İkincisi, kendi bilgi açığını fark ettiğinde okumasını seans dışında yapar ve süpervizyona taşır. Üçüncüsü, bir kırılma yaşandığında bunu açıkça onarır; M15-D04 ve M16-D01'in terapötik ittifak üzerine söyledikleri burada somutlaşır: Kırılan güven ancak adı konduğunda onarılır.

Bu dersteki karar noktalarını sayfada okumak, terapistin kendi önyargısını bir oturumun ortasında fark etmesini sağlamaya yetmez; o farkındalık süpervizyonda, kayıt dinleyerek ve kendi tepkilerine dürüstçe bakarak edinilir.

Kanıtın sınırı

Bu alandaki kanıtın önemli bir sınırı, çift terapisinin kendisine az bakması. Pachankis ve arkadaşlarının denemesi bireysel bir tedaviyi bekleme listesiyle karşılaştırdı; olumlayıcı bir duruşun çift terapisinin sonucunu ne ölçüde değiştirdiğini doğrudan sınayan bir deneme bu derste aktarılmadı. Shelton ve Delgado-Romero'nun çalışması nitel ve az sayıda kişiye dayanıyor; mikrosaldırganlıkların ne sıklıkta yaşandığını söylemiyor. Ryan ve arkadaşlarının bulgusu kesitsel ve geriye dönük bildirime dayanıyor, nedensellik kurmuyor. Türkiye'den aktardığımız iki çalışmadan biri psikoterapistlerle değil hekimlerle yapıldı, öteki 61 kişilik çevrim içi bir örneklem; ikisi de bu ülkedeki terapi odalarını doğrudan ölçmüyor. Biseksüel ve trans partnerlerin çift terapisindeki deneyimini ölçen bir sonuç çalışması henüz bu dersin kartlarına girmedi; bu alanda söylenenlerin büyük bölümü klinik görüş düzeyinde. Bulguların başka kültürlere ve yaş gruplarına nasıl genelleneceği bilinmiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Olumlayıcı duruş ne alkış ne de sessiz tarafsızlık; çiftin sorusunu ciddiye alırken damgalamanın payını da hesaba katmak.

Önyargı çoğu zaman kötü niyetle değil, bir formdaki satırla, bir rol sorusuyla ya da varsayılan bir sözcükle odaya girer.

Terapistin öğrenme ihtiyacı çiftin seans saatinden ödenmemeli; okuma ve süpervizyon terapistin kendi işidir.

Açılma bir hedef değil, her bağlamda yeniden verilen ve bedelini danışanın taşıdığı bir karardır.

Yönelimi değiştirmeye yönelik girişimlerin yararı gösterilmedi, zararı bildirildi; etik yanıt talebin ardındaki korkuyla çalışmaktır.

Sonraki derse köprü

Bu derste terapistin kendi varsayımlarının bir çifte nasıl ulaştığını cinsel yönelim üzerinden inceledik. Aynı soru başka bir eksende de karşımıza çıkıyor: Partnerler farklı kültürlerde büyüdüğünde, terapistin "olağan aile", "doğru tartışma biçimi" ya da "uygun mesafe" diye bildiği şey kimin kültürünün ölçüsüdür? İki dilin, iki ailenin ve iki ayrı gelenekler setinin aynı evde buluştuğu bir çiftte terapistin bilmediğini kabul etmesi ve çalışmasını buna göre uyarlaması nasıl görünür? Kültürlerarası çiftle çalışmak.