Bilişsel davranışçı çift terapisi

Açılış sahnesi

"Cumartesi akşamki sünnet yemeğini baştan anlatır mısınız?" diye soruyor terapist.

İclal anlatıyor. Yeğeninin sünneti için iki aile bir lokantada toplanmış. Vahit masanın ucuna oturmuş, kayınpederiyle iki cümle konuşmuş, sonra bütün akşam tabağına bakmış. Pasta kesilmeden "Yarın erken kalkacağım" deyip arabaya gitmiş, İclal'i kapıda yarım saat bekletmiş. "Benim ailemle ilgili hiçbir şey onun umurunda değil," diyor İclal. "Aslında mesele ailem bile değil. Beni önemsemiyor. Önemseseydi o masada bir saat daha otururdu."

Terapist bunu tartışmıyor, cümleyi olduğu gibi deftere yazıyor. "Buna şu an yüzde kaç inanıyorsun?" "Doksan." "Doksanı ne destekliyor?" İclal sayıyor: geçen bayram da erken kalkmışlardı, Vahit annesinin aramalarına hep kısa cevap veriyor. "Peki kalan onda ne var?" İclal duraksıyor. Geçen kış annesi ameliyat olduğunda Vahit üç gün izin alıp hastanede kalmıştı. Bunu unuttuğunu söylemiyor ama yüzü söylüyor.

Terapist Vahit'e dönüyor: "Masanın ucunda ne oluyordu?" Vahit, İclal'in amcasının, kendisinin işsiz kaldığı yılı akşam boyunca üç kez masaya getirdiğini, her seferinde gülüşüldüğünü anlatıyor. "Ağzımı açsam yine o konuya döneriz sandım." İclal bunu fark etmemiş; amcasının şakalarını hep zararsız saymış.

Terapist deftere üç kelime daha ekliyor: utanç, yorgunluk, kalabalıkta susma. "Hangisinin doğru olduğunu bilmiyoruz," diyor. "Ama 'beni önemsemiyor' artık o masadaki tek açıklama değil."

Bu derste ne olacak

M19-D01'den beri izlediğimiz davranışçı gelenek önce eşlerin ne yaptığına baktı. Bu derste aynı geleneğin, eşlerin birbirinin davranışını nasıl okuduğuna yönelen koluna geçiyoruz: Donald Baucom ile Norman Epstein'ın adıyla anılan bilişsel davranışçı çift terapisi.

Önce yaklaşımın birbirinden ayırdığı biliş türlerine, sonra ilişki standartlarına, ardından bir yorumun nasıl sorgulanıp davranış ve duygu çalışmasıyla birlikte yeniden kurulduğuna bakacağız. Son bölüm terapist için en kaygan zemini açıyor: Bir eşin olumsuz yorumu bazen doğrudur ve "çarpıtma" etiketi haklı bir şikâyeti susturabilir.

Sıfır noktası

M06-D01 okur katmanında şunu göstermişti: Memnuniyetsiz eşlerin okumaları eşin davranışını olumsuz bir ışığa kaydırıyor. M11-D10 da bu okumalardan birinin, sorumluluk yüklemesinin, bir ihanetten sonra ne kadar belirleyici olduğunu anlattı. Bilişsel davranışçı yaklaşım bu bulguları bir müdahale alanına çevirir. Terapistin sorusu "kim haklı?" değil, "bu yorum nasıl kuruldu ve neyi dışarıda bıraktı?" olur.

Yaklaşım düşünceyi davranıştan koparmaz. İclal "beni önemsemiyor" diye düşündükçe eve dönüş yolunda susuyor; Vahit bu suskunluğu ailenin önünde yenmiş bir azar gibi taşıyor ve bir sonraki aile yemeğine daha isteksiz gidiyor. Yorum davranışı, davranış yeni bir yorumu besliyor.

Mekanizma

Beş biliş türü

Baucom, Epstein ve iki meslektaşı 1989'da yayımladıkları bir makalede, çiftlerin ilişkileri hakkında nasıl düşündüğüne dair araştırmaların dağınık ve yönsüz kaldığını savundu. Üç gerekçe gösterdiler: hangi bilişsel değişkenlerin önemli olduğu ayrıştırılmamıştı, bu değişkenleri ölçmek kavramsal ve yöntemsel güçlükler doğuruyordu ve bilişi ayrıntılı biçimde içeren evlilik modelleri azdı. Bu gelenekte zamanla beş biliş türü birbirinden ayrıldı.

Birincisi ilişkide olan bitenden neyin fark edildiğidir. İkincisi yüklemedir: fark edilen davranışa bağlanan neden. TP M13-D01'in genel psikolojide anlattığı bu süreç, M11-D02'deki aktör-gözlemci yanlılığıyla birlikte burada eşin davranışına uygulanır. Üçüncüsü beklentidir, gelecekte ne olacağına dair öngörü: "Söylesem de değişmeyecek." M17-D04'ün yeterlik beklentisi bunun bir türüydü. Dördüncüsü varsayımdır, ilişkilerin ve insanların nasıl işlediğine dair inanç; M01-D07'deki zihin okuma beklentisi ve M03-D08'deki romantik inanç bu aileden. Beşincisi standarttır: ilişkinin nasıl olması gerektiğine dair inanç.

Bu bulgu yüklemeyi bir iç sesten konuşmanın içine taşıyor. Olumsuz bir neden bağlayan eş yalnız kötü hissetmiyor; masadaki görüşmede de farklı davranıyor. Bilişsel davranışçı terapinin yüklemeyle uğraşmasının gerekçesi buradadır.

İlişki standartları

Varsayım ilişkinin nasıl olduğunu, standart nasıl olması gerektiğini anlatır. M14-D02'de gördüğümüz aile sorumluluğu standartları bu geniş kategorinin bir alanıydı. Standartlar çoğu zaman sessizdir; ancak çiğnendiklerinde, "böyle olmamalıydı" duygusuyla görünür hale gelirler.

M05-D12'de tanımlanan ilişki standardı kavramı bu gelenekte merkezî bir yer tutar: ne kadar yakınlık, kimin karar vereceği, aile ile çift arasındaki sınırın nerede çizileceği gibi konularda bir eşin taşıdığı "böyle olmalı" inancı. Standart bir beklenti değildir; ne olacağını değil, ne olması gerektiğini söyler.

Bu bulgu sezgiye ters düşer. "Çok şey isteyen eş hayal kırıklığına mahkûmdur" diye düşünülür; ama veride yüksek standart değil, karşılanmayan standart sorun çıkarıyordu. Terapist için bu bir yön tayini demektir: Standardı düşürmeye çalışmadan önce, karşılanıp karşılanmadığına bakmak.

Sorgulamak, denemek, hissetmek

Bilişsel çalışmanın çekirdeği yorumu yakalamak ve sınamaktır. Terapi S08-P01-D03'te düşünce kaydının sütunları ve dengeli düşünce bireysel terapide anlatılmıştı; çift terapisinde aynı araç iki kişinin önünde kullanılır. Terapist yorumu sözle yakalar, ona ne kadar inanıldığını sorar, destekleyen ve desteklemeyen olayları toplar, başka açıklamaları birlikte arar. Açılıştaki defter tam bunu yapıyordu.

Sorgulamanın bir de deney biçimi vardır. Bir beklenti sözle tartışılmak yerine bir hafta boyunca sınanır; sonuç oturuma veri olarak gelir. Duygu da bu çalışmanın dışında kalmaz: Yorum değiştiğinde öfkenin, kırgınlığın puanı yeniden sorulur, çünkü yaklaşımın hedefi doğru düşünce değil, daha az acı veren ve olgulara daha yakın bir okumadır.

Bilişsel bileşenin davranışçı terapiye ne kattığı ise beklenenden daha belirsiz. M19-D01'de anlattığımız deneme, davranışçı terapiye bilişsel yeniden yapılandırma eklemenin genel etkiyi yükseltmediğini göstermişti.

Olumsuz yorum doğru olduğunda

Bilişsel yaklaşımın en çok eleştirilen yanı burada durur. Bir yükleme olumsuz diye yanlış değildir. Eş gerçekten ihmal ediyor, gerçekten küçümsüyor ya da zarar veriyor olabilir; M16-D04'teki taramanın konusu tam olarak bu ihtimaldir. Terapist "bu bir çarpıtma olabilir" demeden önce olguları sorar. Olgular yorumu destekliyorsa iş yorumu değiştirmek değil, davranışı değiştirmektir.

Bir başka tehlike etiketin silaha dönmesidir. Bilişsel terimleri öğrenen bir eş, ötekinin her şikâyetini bir düşünce hatası diye karşılamaya başlayabilir. Yaklaşımın araçları her eşin kendi düşüncesini incelemesi için vardır; ötekinin düşüncesini mahkûm etmek için değil.

Usta katmanı

Terapistin ilk kararı, bir yorumun bilişsel çalışmanın malzemesi mi, yoksa olguların doğru bir özeti mi olduğudur. Bu karar olgular sorulmadan verilmez. İkinci karar giriş kapısıdır: Bazı çiftlerde önce küçük bir davranış değişimi kurulur ve yorum kendi kendine yumuşar; bazılarında bir yükleme o kadar ağırdır ki hiçbir davranış ödevi ona ulaşamaz. Üçüncü karar dengedir: Sorgulanan hep aynı eşin düşünceleriyse, terapi farkında olmadan bir tarafı "yanlış okuyan" konumuna sabitler.

Bir eşin olumsuz yorumu korkudan besleniyorsa, yani ötekinin öfkesinden çekindiği için böyle düşünüyorsa, o yorumu bir düşünce hatası gibi masaya koymak tehlikeyi tartışmaya açmak olur; M16-D04'teki tarama ve M13'ün çerçevesi bu yüzden yüklemelerle çalışmanın önünde durur.

Bir yüklemenin hangi oturumda sorgulanmaya hazır olduğunu, hangisinde önce dinlenmeyi beklediğini sezmek, kayıtları bir süpervizörle birlikte dinleyerek yıllar içinde biçimlenen bir beceridir; bir okuma metni bu sezgiyi tarif edebilir ama kazandıramaz.

Kanıtın sınırı

Bu derste aktardığımız bulguların çoğu bilişler ile ilişki doyumu ya da davranış arasındaki bağı gösteriyor; bilişleri değiştirmenin tek başına neyi değiştirdiğini göstermiyor. Bradbury ve Fincham'ın iki çalışması yükleme ile davranışı aynı dönemde ölçtü. Standart envanteri topluluktan çiftlerde geliştirildi; terapiye başvuran çiftlerde aynı örüntünün tekrarlanıp tekrarlanmadığı ayrı bir doğrulama ister. Epstein ve arkadaşlarının iki ülkeli karşılaştırması, standartların kültürden kültüre değiştiğini gösterdiği için, buradaki bulguların Türkiye'deki çiftlere nasıl genellenebileceği konusunda da bir uyarıdır; Türkiye'deki çiftlerin standartlarının terapi boyunca nasıl değiştiği de bilinmiyor. Fischer ve arkadaşlarının derlemesi yaklaşımın bütün olarak etkili olduğunu destekliyor ama bilişsel bileşenin ayrı katkısı bilinmiyor ve hâlâ tartışılıyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bilişsel davranışçı çift terapisi, eşlerin birbirinin davranışını nasıl okuduğunu davranış ve duygu çalışmasıyla aynı döngünün içinde ele alır.

Fark edilen, yüklenen, beklenen, varsayılan ve olması istenen: Bu gelenek beş ayrı biliş türüyle çalışır.

Bir standardın yüksekliğinden çok karşılanıp karşılanmadığı önemlidir.

Sorgulamanın amacı kazanmak değil, okumanın olgulara ne kadar uyduğunu birlikte görmektir.

Olumsuz bir yorum doğru olabilir; o zaman değişecek olan yorum değil, davranıştır.

Sonraki derse köprü

Vahit ile İclal'in defterindeki cümle terapinin sonunda yüzde ellide kalabilir, yüzde yirmiye de inebilir. Ama terapist için asıl merak şu: İki yıl sonra, bir başka aile yemeğinin ardından, o cümle yeniden doksana çıkacak mı? Davranışçı ve bütüncül davranışçı yaklaşımların denemeleri çiftleri terapiden çıktıktan sonra da yıllarca izledi; kazanımların hangisinin sürdüğü, hangisinin zamanla aşındığı, bu sonuçları terapiden yıllar sonra ölçen izlem verilerinde görünüyor. Sırada o uzun soluklu tablo var: Uzun dönem sonuçlar.