Kanıt ve sınırlar

Açılış sahnesi

Aralık sonu, bir vakfın işlettiği aile danışmanlık merkezinde ışıkları çoktan sönmüş koridorun sonundaki tek açık oda. Emel ekrandaki bütçe dosyasını Rasim'e doğru çeviriyor. Gelecek yılın eğitim kalemine tek bir satır sığıyor: ya Rasim'in istediği sertifika programının ilk iki basamağı, ya da bütün ekibin katılacağı bir süpervizyon grubu.

"Geçen hafta bir çift bana tam olarak bunu sordu," diyor Rasim. "Kadın internetten okumuş, 'Siz bu yöntemle mi çalışıyorsunuz, bu yöntem kanıtlanmış mı?' dedi. Evet dedim. Sonra eve dönerken o evetin neye dayandığını düşündüm."

Emel gülümsemiyor. "Ben de o yüzden soruyorum. Danışanlar bu adı biliyor, kitapları kitapçıların vitrininde. Ama bir yöntemi herkesin tanıması, onun işe yaradığını mı gösterir, yoksa yalnız iyi anlatıldığını mı?"

Rasim çantasından bir defter çıkarıyor. Sayfada üç başlık var, altları neredeyse boş: "laboratuvar", "deneme", "bizim çiftler". "Bir hafta ver," diyor. "Her başlığın altını gerçekten okuduğum çalışmalarla dolduramazsam, parayı süpervizyona yazarız."

Bu derste ne olacak

M18 dokuz ders boyunca bir yaklaşımın laboratuvar kökenini, ilişki evini, katlarını ve değerlendirme düzenini izledi. Her derste kanıta kısa kısa dokunduk; bu son ders o parçaları aynı terazide tartıyor. Önce yaklaşımın en çok bilinen dayanağı olan laboratuvar bulgularının, terapinin etkililiği hakkında neden doğrudan bir şey söylemediğini hatırlayacağız. Sonra yöntemin kendi ekibinin yürüttüğü denemeleri ve bağımsız ekiplerin çalışmalarını ayrı ayrı okuyacağız. Ardından kanıt sınıflandırma çalışmalarında yaklaşımın nerede durduğuna, popülerlik ile kanıt düzeyi arasındaki açığa ve Türkiye'deki boşluğa bakacağız. Amaç bir hüküm değil, eldeki verinin ne kadar yük taşıyabileceğini ölçmek.

Sıfır noktası

Bir şeyin tanınması ile sınanması farklı süreçlerle büyür. Tanınırlık anlatıyla, kitapla, eğitimle ve danışanların birbirine önerisiyle yayılır; sınanma ise yavaş, pahalı ve çoğu zaman sessizdir.

Kanıtı tartmak, önce hangi sorunun cevabını aradığını ayırmakla başlar.

Mekanizma

Laboratuvar bulguları terapinin sınavı değildir

Yaklaşımın ünü büyük ölçüde gözlem laboratuvarından geliyor. M18-D01 bu laboratuvarın bir terapiye nasıl dönüştüğünü izlerken, bir örüntünün sonucu haber vermesinin onu değiştirmenin sonucu değiştireceğini göstermediğini vurgulamıştı. M18-D02 de öngörü sayılarının yeni örneklemlerde nasıl küçüldüğünü ve bazı bağların başka ekiplerin verisinde tekrar etmediğini göstermişti. Bu iki dersin birlikte söylediği şudur: laboratuvarın gücü, terapinin gücü yerine sayılamaz.

"Yöntem kırk yıllık araştırmaya dayanıyor" cümlesi doğrudur; ama o araştırmanın çoğu çiftlerin konuşmalarını betimledi, terapi almış çiftlerle almamış olanları karşılaştırmadı. Bir yöntemin kuramsal dayanağı ile etkililik kanıtı iki ayrı sütunda tutulmalı.

Yöntemin kendi denemeleri

Yaklaşımı doğrudan sınayan çalışmaların önemli bir kısmını, onu geliştiren ya da eğitimini veren ekipler yürüttü. Bu modülde bunların birkaçını gördük. M18-D04 sıkıntılı çiftlerde dört koşullu bir atölye denemesini aktardı; okuma koşulu da iyileşme göstermişti ve en büyük değişim yalnız dostluk koluna değil, birleşik kola aitti. M18-D03 aldatma sonrası başvuran çiftlerle yapılan pilot bir RKD'yi ve kontrolsüz bir eşcinsel çift çalışmasını tarttı. Bunlara bir de anne baba olmaya hazırlanan çiftler için geliştirilen atölye eklenmeli.

Aynı ekibin bu atölyeyle ilgili bir başka raporu, 136 hamile çiftin rastgele atandığı bir denemede, programa katılan babaların bebek bakımına daha çok katıldıklarını ve işbölümünden daha memnun olduklarını kendi bildirimleriyle aktarıyor (Shapiro, Gottman ve Fink, 2020). Bu iki çalışma, yaklaşımın önleme tarafında rastgele atamalı veriler biriktirdiğini gösteriyor. Ama ikisinin de ekibinde yöntemin kurucusu var ve ikisi de sıkıntılı çiftlere verilen bir terapiyi değil, gebelik döneminde verilen bir eğitimi sınıyor.

M17-D11 bu durumun adını koymuştu: araştırmacı bağlılığı, kasıt gerektirmeden, terapistlerin eğitiminden ölçüm seçimine kadar küçük üstünlükleri biriktirebilir. Bu, bulguların yanlış olduğunu değil, doğrulayıcı bir adımın eksik kaldığını söyler.

Bağımsız ekipler ve dolaylı kanıt

Geliştirici ekibin dışından gelen çalışmalar da var; bu dersteki iki örnek İran'daki ekiplerden geliyor. Bunlar bağımsız ekiplerin ürünü olmaları bakımından değerli; ama hangi müdahaleyi, kimde ve neye kıyasla sınadıkları ayrı ayrı okunmalı.

Bu deneme, bağımsız bir ekibin aktif sayılabilecek bir kontrol koşuluyla yürüttüğü çalışma olarak önemli. Ama sınanan şey sıkıntılı çiftlere verilen çift terapisi değil, sorunsuz çiftlere çevrim içi verilen bir eğitim. Bu farkı adlandırmak gerekiyor.

Terapi akademisindeki S11-P01-D10, aktarılabilirlik kavramıyla benzer bir mesafeyi tartmıştı: bir bulgunun çalışmanın koşullarından karşıdaki danışana ne kadar taşınabileceği. Dolaylı kanıt bu mesafenin araştırma tarafındaki adı.

Sınıflandırmalar, sertifikalar ve popülerlik

Karar vericiler genellikle tek cümlelik bir özet ister: bu yaklaşım kanıt merdiveninin hangi basamağında? Bu soruya cevap veren çalışmalar, belli ölçütlere göre denemeleri sayan ve tartan sınıflandırmalardır.

M17-D11 Doss ve arkadaşlarının 2010–2019 yıllarını kapsayan gözden geçirmesini aktarmıştı. O çalışmanın özeti dört yaklaşımı iyi yerleşmiş, birini olası etkili sınıfına koyuyor ve diğer birkaç yaklaşımı deneysel olarak anıyor; Gottman yöntemi bu özette adıyla geçmiyor. Yaklaşımın o değerlendirmede hangi basamağa oturtulduğunu yalnız özetten söyleyemeyiz. Daha yeni bir çalışma ise yaklaşımı adıyla anıyor.

Kart iki yönden okunmalı: yaklaşım adı geçen öteki modellerle aynı basamakta, ama o basamağın üstüne hiçbir model çıkamadı ve en sık eksik bağımsız tekrardı. Doss ve arkadaşlarının ölçütleriyle dört yaklaşım iyi yerleşmiş sayılmışken, Jackson ve arkadaşlarının ölçütleriyle hiçbiri sayılmıyor; basamak, terazinin ayarına bağlı.

Popülerlik ise bu terazinin dışında büyüyor. M18-D01 yöntem sertifikasının bir terapistin ne öğrendiğini belgelediğini, yöntemin etkisini belgelemediğini göstermişti. Kitap satışları, atölye katılımcıları ve sertifikalı terapist listeleri yaygınlığı ölçer, etkiyi değil. M06-D12'de tanımlanan yayın yanlılığı da hatırlanmalı: olumlu sonuç veren küçük çalışmalar yayımlanmaya daha yatkınsa, alanyazındaki ortalama tablo gerçek etkiden parlak görünebilir.

Türkiye için tablo daha seyrek. M18-D04'te aktarılan Türkçe derleme, yöntemin burada öğretildiğini, etkililiğinin ise bu ülkedeki çiftlerde sınanmış olmadığını yazmıştı. Rasim'in defterindeki üçüncü başlık, "bizim çiftler", bu yüzden en boş olanı.

Usta katmanı

Klinisyen için bu tartının pratik karşılığı üç karar noktasında görünür. Birincisi danışana ne söylendiği: "kanıtlanmış" ile "kanıtsız" arasındaki ikilik yerine, yaklaşımın ılımlı destek aldığını, bazı alanlarda rastgele atamalı veriler bulunduğunu ve kendi ilerlemelerinin düzenli ölçüleceğini anlatmak, hem dürüst hem de ittifakı koruyan bir yoldur. M18-D09'daki ilerleme izleme, kanıt eksikliğini odanın içinde kısmen telafi eder. İkincisi tedavi seçimi: belli bir sorun için daha çok birikmiş kanıtı olan bir yaklaşım varsa, terapistin kendi eğitimini tek gerekçe yapmaması gerekir; Terapi S11-P01-D10'un kanıt boşluğu dediği durum, yerleşik bir seçeneğin bulunmadığı yerde ortaya çıkar, bulunduğu yerde değil. Üçüncüsü kurumsal yatırım: Emel'in sorusunun cevabı tek başına kanıt basamağı değil, eğitimin yanına bir ölçüm düzeni kurulup kurulmayacağıdır. Ortak çalışmaya geçmeden önce bir eşin ötekinden korkup korkmadığını anlamak, hangi yöntem seçilirse seçilsin değişmeyen ilk adımdır; M13 ve M16-D04 bunun gerekçesini verdi. Bir denemenin yöntem bölümünü okuyup bulgusunun ne kadar yük taşıdığını kestirmek, makalelerin bir araştırma yöntemleri hocasıyla ya da süpervizörle satır satır okunduğu bir eğitim içinde gelişen bir beceridir.

Kanıtın sınırı

Bu dersin tartısı da kendi sınırlarını taşıyor. Kartlardaki kaynakların çoğu yalnız özetleri üzerinden okundu; Jackson ve arkadaşlarının güncellemesinde hangi Gottman çalışmalarının sayıldığı, Zeighami ve arkadaşlarının analizinde kaç çalışmanın bu yaklaşıma ait olduğu özetlerden çıkarılamıyor. Doss ve arkadaşlarının gözden geçirmesinde yaklaşımın hangi basamakta durduğu da yalnız özetten bilinmiyor. İran'dan gelen çok sayıdaki çalışmanın yalnız birini kart olarak okuduk; ötekilerin niteliği bu derste tartılmadı ve aynı sonuca genellenmemeli. Aldatma sonrası pilot deneme ve eşcinsel çiftlerle yapılan kontrolsüz çalışma (M18-D03), yaklaşımın farklı çift gruplarında denendiğini gösteriyor ama bağımsız ekiplerce tekrarlanmadı. Hiçbir kaynak, yaklaşımın eğitim ve sertifika sisteminin terapistin çıktılarını değiştirip değiştirmediğini sınamıyor. Türkiye'de yöntemi sınayan bir deneme bulunamadı; Türkçe konuşan çiftlerde ne kadar işe yaradığı bilinmiyor ve tartışmaya açık.

Kendin dene

Aklında kalsın

Laboratuvardaki öngörü bulguları yaklaşımın kuramsal dayanağıdır, terapinin işe yaradığının kanıtı değildir.

Yaklaşımı doğrudan sınayan denemelerin önemli kısmı geliştirici ekipten geliyor; bağımsız tekrar, kanıtın en zayıf halkası.

Bağımsız ekiplerin çalışmaları çoğu zaman eğitimleri, sorunsuz çiftleri ya da özel grupları sınıyor ve sıkıntılı çiftlere verilen terapi için dolaylı kalıyor.

Güncel bir sınıflandırma yaklaşımı ılımlı destek basamağına koyuyor; bu basamak hem kanıtsızlık iddiasını hem de "kesin kanıtlanmış" tanıtımını çürütüyor.

Kitaplar, atölyeler ve sertifikalar yaygınlığı ölçer; Türkiye'deki çiftlerde yaklaşımı sınayan bir deneme ise buradaki kartların hiçbirinde yok.

Sonraki derse köprü

Rasim'in defterindeki en dolu sütun, laboratuvar sütunu oldu; deneme sütunu yarım, kendi çiftlerinin sütunu boş kaldı. M19 bambaşka bir sırayla büyümüş bir geleneğe geçiyor. Orada başlangıç noktası çiftleri yıllarca izlemek değil, öğrenme psikolojisinin laboratuvarda sınanmış ilkeleriydi: bir davranışın sonuçları, onun yeniden görülme olasılığını nasıl değiştirir? Bu soru bir evliliğin gündelik alışverişine taşındığında eşlerin birbirine verdiği ödüller ve cezalar ne olur, ve bu fikri ilk sınayan çalışmalar ne buldu? Kontrollü denemelerin çift terapisi alanında ilk kez nerede biriktiğini görmek, bu dersteki boş sütunlara da başka bir ışık tutacak. Davranışçı çift terapisinin doğuşu.