Değerlendirme süreci

Açılış sahnesi

Kader ile Bülent dördüncü kez aynı odadalar ama bu kez konuşacak olan terapist. Masada üç şey duruyor: kenarlarına not düşülmüş bir çıktı, kalemle çizilmiş, katları numaralı bir ev ve küçük bir dizüstü bilgisayar. İlk görüşmede birlikte tanışma hikâyelerini anlatmışlardı. Sonra ikisi de evde, ayrı odalarda, bitmek bilmeyen bir çevrim içi soru formunu doldurmuştu. Aynı görüşmenin sonunda terapist onlardan, son aylarda en çok takıldıkları konuyu kameranın önünde kendi aralarında konuşmalarını istemişti. Ardından her biriyle ayrı ayrı birer saat geçirmişti.

Terapist önce çizime dokunuyor. "Zemininiz sanıldığından sağlam. Birbirinizin iş hayatını, arkadaşlarını, kaygılarını şaşırtıcı ölçüde iyi biliyorsunuz. Formlarda da, kayıtta da bu görünüyor." Bülent'in omuzları hafifçe iniyor.

Sonra kalem orta kata geçiyor. Kayıtta Kader konuyu "Sen zaten hiçbir zaman" diye açmış, Bülent ilk iki dakikadan sonra duvara bakmaya başlamış. Bülent itiraz ediyor: "Evde böyle değiliz. O kamera olmasa daha rahat konuşurduk." Terapist bunu not alıyor ve itirazı reddetmiyor.

Kader çıktıdaki bir satırda duruyor. Güvenle ilgili sorulara verdiği yanıtlar Bülent'inkilerden belirgin biçimde düşük. "Bunu neden ben bu kadar düşük işaretlemişim?" diye soruyor, aslında kendi kendine. Terapist sayfayı kapatmıyor, ama sayının bir yargı olmadığını, birlikte açılacak bir soru olduğunu söylüyor. Oturumun sonunda masada bir hedef listesi var, üzerinde ikisinin de el yazısı.

Bu derste ne olacak

M18-D03 ilişki evini çizerken, terapistin bu çizimi bir değerlendirmeyle kurduğunu söyleyip ayrıntıyı bu derse bırakmıştı. M18-D04'ten M18-D08'e kadar evin katları tek tek açıldı. Şimdi yaklaşımın bu katlara nasıl baktığını, yani hangi bilgiyi hangi kaynaktan ve hangi sırayla topladığını izleyeceğiz.

Önce değerlendirmenin bileşenlerini yan yana koyacağız: ortak görüşme ile sözlü öykü, bireysel görüşmeler, kapsamlı soru formları ve gözlenen çatışma konuşması. Ardından soru formlarının psikometrik dayanağına dürüstçe bakacağız. Sonra geri bildirim oturumunu ve bulguların evin katlarına yerleştirilip hedeflere çevrilmesini göreceğiz. Son bölüm, planın terapi boyunca nasıl yeniden ölçüldüğünü konu ediyor. M16 genel değerlendirmeyi anlatmıştı; burada farkı, bu yaklaşımın kendine özgü iskeletinde arayacağız.

Sıfır noktası

Tek bir kaynaktan gelen bilgi, kaynağın kendi kör noktasını da taşır. Bir eşin anlattığı, onun gördüğüdür; bir form, sorulan soruların sınırını taşır; bir kayıt, kameranın önündeki on dakikayı gösterir. Çok kaynaklı değerlendirmenin fikri, bu kör noktaların birbirini kısmen kapatmasıdır. Kaynaklar aynı yönü gösterdiğinde güven artar; birbirini tutmadığında ise uyuşmazlığın kendisi bir bulgu olur.

İkinci örnekteki son adım bu dersin yarısını oluşturuyor. Gottman yaklaşımında toplanan bilgi, çiftle paylaşılmadan tedavi planına dönüşmez.

Mekanizma

Dört kaynak, tek bir dosya

Yaklaşımın kendi klinik yazılarındaki tarife göre değerlendirme tek bir görüşmeye sığdırılmaz, birkaç oturuma yayılır. İlk buluşma ortaktır; çift neden geldiğini anlatır ve terapist M16-D05'teki sözlü öykü görüşmesini yürütür. Bu yaklaşımda öykü görüşmesinin ayrı bir ağırlığı vardır, çünkü yaklaşımın laboratuvar dönemi bu görüşmeyi ilişkinin geleceğine dair ipuçları taşıyan bir veri olarak kullanmıştı; M18-D02 bu öngörü iddialarının sınırlarını tartışmıştı. Terapist burada çiftin geçmişini nasıl anlattığına, ortak bir "biz" dili kurup kurmadığına, hayal kırıklıklarını nasıl çerçevelediğine kulak verir.

Aynı aşamada terapist çiftten, aralarındaki süreğen bir anlaşmazlığı kendi aralarında konuşmalarını ister ve bunu çoğu zaman kayda alır. M16-D07 bu tür yapılandırılmış görevlerin değerini ve tuzağını anlatmıştı; Bülent'in "kamera olmasa" itirazı da oradaki gözlem tepkiselliğinin ta kendisi. Ardından her eşle ayrı görüşmeler gelir. M16-D02 bireysel görüşmenin genel mantığını, M16-D03 ise orada söylenenin nasıl saklanacağını kurmuştu; oradaki kurallar bu yaklaşımın bireysel görüşmeleri için de geçerlidir. Dördüncü kaynak, iki eşin ayrı ayrı doldurduğu uzun soru formlarıdır.

Kapsamlı soru formları ve psikometrik soru

Yaklaşımın geliştiricileri, katlara karşılık gelen çok sayıda ölçeği birleştiren ücretli bir çevrim içi değerlendirme sunuyor. Çiftler soruları evde, birbirinden ayrı doldurur ve terapiste her katın ve duvarın bir puan profili gider. M18-D03'teki Gottman ve arkadaşlarının 2020 çalışması, terapiye başlamadan önce bu tür bir değerlendirmeyi dolduran kırk bini aşkın çiftin verisine dayanıyordu.

Yaygınlık ile ölçme niteliği ise farklı sorulardır. M16-D06, bir ölçeğin güvenirliğinin ve kesme puanının hangi örneklemle belirlendiğine bağlı olduğunu göstermişti. Bir aracın klinikte güvenle kullanılabilmesi için maddelerinin tutarlı ölçmesi, ölçtüğünü iddia ettiği kavramla örtüşmesi ve puanlarının terapideki değişime duyarlı olması gerekir. Bu dersin taradığı hakemli literatürde, bu çevrim içi bataryanın güvenirliğini ve faktör yapısını bağımsız örneklemlerde ayrıntılı biçimde sınayan bir çalışmaya rastlanmadı. Ölçeklerin bir kısmı başka araştırmacılar tarafından sonuç ölçüsü olarak kullanıldı.

Geri bildirim oturumu ve evin katları

Toplanan bilgi, değerlendirmenin son adımında çifte geri verilir. M16-D12 bu görüşmenin genel ilkelerini ve terapötik değerlendirme fikrini anlatmıştı. Bu yaklaşımın kendine özgü yanı, geri bildirimin bir harita üzerinde verilmesidir: terapist bulguları ilişki evinin katlarına ve duvarlarına yerleştirir, güçlü katlardan başlar, zayıf katları gösterir ve çatışma konusunda çiftin süreğen sorunlarının hangi hayallere dayandığını tahmin eder.

Bulgular hedeflere çevrilirken iki karar verilir. Birincisi sıradır: M18-D03'ün anlattığı gibi model zeminden başlamayı varsayar, ama duvarlarda bir yarık ya da her konuşmayı bitiren bir taşma varsa sıra değişir. İkincisi biçimdir: hedef, katın adıyla değil gözlenebilir bir davranışla yazılır. "Sevgi haritalarını güçlendirmek" yerine "haftada üç akşam birbirimize günün en zor anını sormak" gibi.

Plandan ölçüme: terapi boyunca izlemek

Geri bildirim oturumuyla değerlendirme bitmez, biçim değiştirir. Hedefler konduktan sonra terapist ilerlemeye belirli aralıklarla yeniden bakar. Ara bakış görüşmedeki gözleme dayanabileceği gibi, formların bir kısmının yeniden doldurulmasıyla da yapılabilir. Çift terapisinin genelinde ise daha sistemli bir yol sınandı: her görüşmede kısa ölçeklerle ilerlemeyi ve terapötik ittifakı ölçüp sonucu hem danışana hem terapiste göstermek. M16-D01 bu araştırma çizgisinin ittifakla ilgili bulgularını aktarmıştı; burada konumuz, ölçümün plana geri beslenmesi.

İki deneme, değerlendirmenin terapinin başında kapanan bir dosya olmaması gerektiğini destekliyor. Gottman yaklaşımının geri bildirim oturumunda kurulan hedefler ancak sonradan yeniden ölçülürse düzeltilebilir.

Usta katmanı

Bu yaklaşımda değerlendirmenin en çok emek isteyen yanı, dört kaynağı bir araya getirmekten çok, aralarındaki çelişkiyi yorumlamaktır. Formlar ile kayıt ayrıştığında terapist hangisine öncelik vereceğine kurala bakarak karar vermez. Kayıt, M16-D07'nin uyardığı gibi tepkiselliğe açıktır; formlar kendi algısını yazan iki kişinin bildirimidir; bireysel görüşme ise karşıdaki eşin yokluğunda söylenebilenleri taşır. Uyuşmazlığın kendisi, çiftin hangi alanda birbirini farklı gördüğünü anlatan bir veri olarak geri bildirime taşınır.

Değerlendirmenin bir başka işlevi, ortak çalışmanın şimdilik uygun olmadığını görmektir. Bireysel görüşmede bir eş, partnerinin öfkesinden çekindiği için kayıtta susmuş olduğunu anlatırsa, ev çizimi bir kenara konur; M16-D04'teki tarama ve ölümcül tehlike değerlendirmesi öne geçer ve geri bildirim oturumu o güne kadar ertelenir. Aynı biçimde ağır bir alkol kullanım sorunu ya da yoğun depresyon belirtileri, M16-D08'in anlattığı tedavi sıralaması sorusunu açar. Bir çatışma kaydını izleyip gördüğünü güvenilir biçimde adlandırmak sayfadan öğrenilmez; bu göz, yöntemin kendi eğitiminde ve vakaları bir süpervizörle birlikte izleyerek açılır.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki kanıtın en zayıf halkası, yaklaşımın kendi değerlendirme araçlarıdır. Ücretli çevrim içi bataryanın çok geniş bir veri tabanı biriktirdiği biliniyor, ama maddelerinin güvenirliğini, katlara karşılık gelen bir faktör yapısı gösterip göstermediğini ve kesme puanlarının hangi örneklemle belirlendiğini bağımsız örneklemlerde sınayan hakemli çalışma, bu dersin taradığı kaynaklarda bulunamadı. Kartlardaki tez çalışması ölçeklerin değişime tepki verdiğini gösteriyor, niteliklerini değil. Geri bildirim ve ilerleme izleme denemeleri ise Gottman değerlendirmesini değil, başka ölçüm sistemlerini sınadı; bulgularının bu yaklaşımın geri bildirim oturumuna genellenmesi bir çıkarımdır. Çok kaynaklı değerlendirmenin tek kaynağa göre daha iyi bir plan doğurduğu da klinik akıl yürütmeye dayanıyor, doğrudan bir karşılaştırmaya değil. Formların Türkçe ve başka kültürlerde neyi ölçtüğü ise henüz bilinmiyor ve tartışmaya açık.

Kendin dene

Aklında kalsın

Gottman yaklaşımı değerlendirmeyi birkaç oturuma yayar ve dört farklı kaynaktan besler: ortak öykü görüşmesi, kayda alınan bir anlaşmazlık konuşması, eşlerle tek tek görüşmeler ve uzun soru formları.

Kaynakların birbirini tutmadığı yer bir hata değil, formülasyona girecek bir bilgidir.

Yaklaşımın çevrim içi bataryası yaygın kullanılıyor, ama psikometrik dayanağı bağımsız çalışmalarla yeterince belgelenmiş değil; puanlar yorumlanırken bu akılda tutulmalı.

Geri bildirim oturumunda bulgular ilişki evinin katlarına yerleştirilir ve gözlenebilir davranışlarla yazılmış ortak hedeflere çevrilir.

Plan ancak terapi boyunca yeniden ölçülürse düzeltilebilir; çift terapisinde bunu sistemli yapan yöntemler denemelerde destek gördü.

Sonraki derse köprü

Bu modül boyunca Gottman yaklaşımının katlarını, araçlarını ve şimdi de değerlendirme düzenini izledik. Her adımda bir soru kenarda bekledi: bu yaklaşımın bir bütün olarak çiftlere ne kadar yardım ettiğine dair elimizde ne var? Yaklaşım geniş bir kitlenin tanıdığı bir ad; kitapları, atölyeleri ve M18-D01'de andığımız sertifika programları var. Ama bir yöntemin ünü ile denetimli denemelerden gelen destek aynı ölçüyle tartılmaz. Hangi çalışmaların bu yaklaşımı sınadığına, nasıl tasarlandıklarına ve ne kadar güvenilir sonuçlar verdiklerine bakacak, popülerliğin ölçemediği yeri kanıtın diliyle adlandıracağız. Kanıt ve sınırlar.