Ortak anlam

Açılış sahnesi

Yedinci görüşme. Sezer ile İpek ilk geldiklerinde her oturumu bir öncekinden kalan kavgayla açıyorlardı; bu sabah koltuklara ilk kez sessizce oturuyorlar. Küçük kızları eylül başında başka bir şehre, üniversiteye gitti. Evde artık iki kişiler.

Terapist son iki haftanın nasıl geçtiğini soruyor. Sezer "Kavga etmedik," diyor, "ama konuşmadık da. Akşam yemeği on dakika sürüyor." İpek ekliyor: "Eskiden masada hep bir konu vardı. Sınav, servis, okul toplantısı. Şimdi birbirimize bakıp ne diyeceğimizi bilemiyoruz."

Bir süre kimse konuşmuyor. Sonra İpek, terapiste değil Sezer'e dönerek soruyor: "Biz şimdi ne için birlikteyiz?"

Sezer bu soruyu bir suçlama gibi duymuyor, bunu yüzünden okumak mümkün. Yirmi iki yıl boyunca "çocukların anne babası" olarak çok iyi bir ekip olduklarını, ama ekibin işi bitince geriye ne kaldığını bilmediğini anlatıyor.

Terapist defterine kısa bir not düşüyor: Çatışma yatıştı, soru değişti. Bu, ilk görüşmede açılsa çiftin taşıyamayacağı bir soruydu. Bugün açılabilir.

Bu derste ne olacak

M18-D03'te çizilen evin en üst katına çıkıyoruz. Katı oluşturan üç öğeye, yani ritüellere, rollere ve ortak hedeflere ayrı ayrı bakacağız; her birinin bir çiftin "biz" duygusuna nasıl katkı verdiğini ve terapistin bunları hangi sorularla açtığını göreceğiz.

İki klinik konu da dersin içinde: anlam sorularının ne zaman açılacağı ve kültürel ya da dinî anlamlar söz konusu olduğunda terapistin kendi değerlerini nasıl dışarıda tuttuğu. Son olarak bu katın arkasındaki kanıta bakacağız; yaklaşımın kendi tarifinin nerede bittiğini, bağımsız araştırmanın nerede başladığını ayırarak.

Sıfır noktası

Okur katmanında M05-D11, bir alışkanlığı ritüele çeviren şeyin ona yüklenen sembolik anlam olduğunu göstermişti. M16-D05 ise çiftin kendi geçmişini birlikte anlatmasının değerlendirmede ne söylediğini incelemişti. Bu iki kavram burada da iş görüyor, ama klinik soru farklı: Terapist bir çiftin ortak bir anlam üzerinde durup durmadığını nasıl görür ve bu katta çalışmaya ne zaman karar verir?

Gottman'ın yaklaşımı bu katı evin çatısı olarak çizer. Yaklaşımın kendi kaynaklarına göre çatısı sağlam olan bir çift, orta katlardaki fırtınaları daha kolay atlatır. Bu iddianın ne kadarının sınandığına dersin sonunda döneceğiz.

Mekanizma

Çatı katı ne taşır

Gottman ve Gottman'ın klinik kılavuzlarında evin yedinci katı belirli bir adla anılır.

Tanımda iki nokta klinik açıdan belirleyici. İlki, sistemin ortak olması gerektiği değil, ortak kurulması gerektiği. Eşlerin aynı değerlere sahip olması beklenmez; beklenen, farklı değerlerin evin içinde birbirine yer açacak biçimde konuşulmuş olmasıdır. İkincisi, bu katın çoğu zaman sözsüz yaşanması. Çiftler kendi anlam sistemlerini nadiren anlatır; terapist onu ancak sorularla görünür kılar.

Açılıştaki çift bunun iyi bir örneği. Sezer ile İpek'in yıllarca bir anlam sistemi vardı, ama neredeyse bütünüyle ebeveynlik üzerine kuruluydu. Kızları evden ayrılınca katın büyük bölümü birden boşaldı. Terapist bunda bir eksiklik görmüyor; bir geçişin beklenen sonucunu görüyor.

Ritüeller ve roller

M05-D11'in sembolik anlam üzerinden ayırdığı ritüel, bu katın en somut öğesidir. Klinik açıdan terapist ritüelleri üç soruyla dinler: Hangileri hâlâ yaşıyor? Hangileri bir geçişle ortadan kalktı? Hangisi bir eş için anlam taşırken öbürü için yalnızca bir yükümlülük?

Roller ise daha az görünür ama çoğu zaman daha yüklüdür. Bir kişi aynı anda eş, ebeveyn, evlat ve çalışan olabilir; her rol de "iyi bir eş nedir", "iyi bir evlat ne yapar" gibi sorulara verilen örtük bir cevap taşır. Gottman yaklaşımı terapiste bu rolleri tek tek sordurur. Amaç rolleri değiştirmek değil, iki eşin aynı role ne anlam yüklediğini yan yana koymaktır.

Ortak hedefler

Çatı katının üçüncü öğesi, iki kişinin birlikte nereye doğru gittiğidir. M05-D09 bir eşin öbürünün kişisel hedeflerine verdiği desteği konu almıştı. Burada odak başka: İki kişinin hedefleri birbirine ne kadar yol açıyor ya da ne kadar birbirinin önünü kesiyor?

Bu kavram terapistin işine iki yönden yarar. İlki, hedef çatışmasını bir karakter meselesinden ayırır. "O hep kendini düşünüyor" cümlesinin altında bazen yalnızca aynı zamanı, aynı parayı ya da aynı şehri isteyen iki hedef vardır. İkincisi, hedeflerin zamanla nasıl ayarlandığına bakmayı sağlar.

Hedef uyumunun gündelik etkisine dair en yakın veri flört eden çiftlerden geliyor. Gere'nin doktora tezinde (2012) eşlerin hedefleri birbirine uyduğu günlerde doyum ve bağlılık yükseliyordu; aynı araştırma çizgisinin yeni flört eden çiftlerle yürüttüğü üç aylık izlemin hakemli yayını M18-D07'de kart olarak aktarıldı ve orada insanların eşinin hedefiyle çatışan hedefini bırakmaya eğilimli olduğu görülüyordu. Hakemli olmayan bir tez ve flört dönemindeki çiftler, uzun süreli evliliklere taşınması kanıtlanmış bir sonuç vermez.

Bu bulgunun ilginç tarafı, uyumun sabit bir özellik gibi değil, ayarlanan bir şey gibi görünmesi. İnsanlar eşlerinin hedefleriyle çatışan hedeflerini zamanla geri plana alıyor. Bu bir kazanç da olabilir, bir kayıp da. Terapist için soru şu olur: Bu ayarlama iki tarafça mı yapılıyor, yoksa hep aynı kişi mi geri çekiliyor?

Kutsal ve kültürel anlamlar

Pek çok çift için çatı katının en derin malzemesi dinî ya da kültürel anlamlardır. M14-D03 inançlar arası çiftlerde dinî farkın tek başına değil, pratiğin ve yüklenen anlamın nasıl konuşulduğuyla birlikte iş gördüğünü göstermişti. Klinik katmanda burada bir kavram daha işe yarıyor.

Bu bulgulara göre bir çiftin dinî anlamları çatı katının işleyen bir parçası olabilir ve onu konuşmamak bir boşluk bırakır. Ama ölçülen, eşlerin kendi yüklediği anlamdır; terapistin önereceği ya da yücelteceği bir anlam değil.

Usta katmanı

Bu katta çalışmanın zamanlaması, içeriğinden daha çok hata üretir. Gottman yaklaşımı ortak anlam çalışmasını genellikle çatışmanın sertliği azaldıktan ve dostluk katları biraz onarıldıktan sonra açmayı önerir. Gerekçe basit: Öfkeli bir eş "biz ne için birlikteyiz" sorusuna o anın öfkesiyle cevap verir ve bu cevap ilişki hakkında değil, o oturumun havası hakkında bilgi taşır.

Bu sıralamanın bir istisnası var. Bazı çiftler anlam konuşmasını, gerçek bir krizi konuşmamanın yolu olarak kullanır. Geleceğe dair güzel cümleler kurmak, evde süren bir aldatmayı, ağır bir borcu ya da korku yaratan bir davranışı görünmez kılabilir. Terapist bu durumda çatıya çıkmayı ertelemeli ve önce duvarlara, yani M18-D03'te tarif edilen güven ve bağlılığa bakmalıdır. Konuşmanın içinde korku sezilirse, çatı katı bekleyebilir; M16-D04'teki tarama burada her anlam çalışmasından öncedir.

İkinci klinik nokta, terapistin kendi değerleridir. Anlam konuşmaları terapistin hayata dair görüşlerine çok yakın bir yerden geçer: aile nedir, bir evlat ne yapmalıdır, inanç evlilikte ne yer tutmalıdır. M14-D03'te okurun bakış açısıyla gördüğümüz inanç farkları burada terapistin kendisine döner. Terapistin işi çiftin anlamlarını ortaya çıkarmak ve ikisinin de sesinin duyulmasını sağlamaktır; bir anlamın ötekinden daha olgun ya da daha çağdaş olduğuna hükmetmek değildir.

Bir ilişkiyi neyin anlamlı kıldığına dair çerçeve, bu katta terapist ile çift arasında çok kolay kayabilir; bu yüzden metindeki sorular bir başlangıç fikri verir, onları bir çiftle güvenle kullanmak ise eğitimle ve süpervizyonla edinilir.

Kanıtın sınırı

Ortak anlam katının modeldeki yeri ve önemi, büyük ölçüde yaklaşımın kendi klinik deneyimine ve kılavuzlarına dayanır; bu düzeyde bir iddia uzman görüşüdür. Burada okunan bağımsız araştırmalar katın bazı parçalarını ayrı ayrı destekliyor: dinî anlamların evlilik işleyişiyle ilişkisi, hedef uyumunun doyumla bağı, biz duygusunun terapideki değişimle birlikte görülmesi. Ama hiçbiri Gottman'ın çatı katını bütün olarak sınamıyor ve hiçbiri bu katta yapılan müdahalenin ayrı bir etkisini ölçmüyor.

Bulguların kendi sınırları da var. Kutsallaştırma çalışmaları belli bir dinî bağlamdaki heteroseksüel çiftlerden geldi; başka inanç geleneklerine ya da inançsız çiftlere ne kadar genellenebileceği tartışmalı. Hedef uyumu verisi flört eden genç çiftlerden ve hakemli bir makaleden değil, bir tezden geliyor. Biz duygusu çalışması çok küçük örneklemlerle ve kontrol grubu olmadan yürütüldü. Türk aile yapısında rollerin, akraba ilişkilerinin ve dinî anlamların çatı katında nasıl bir yer tuttuğu ise bu dersin dayandığı kaynaklarda ölçülmüş değil; buradaki vakalar bu boşluğu dolduramaz, yalnızca soruyu somutlaştırır.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çatı katı en sona açılır ama en çok geçiş dönemlerinde sarsılır: bir çocuk evden ayrıldığında, bir iş bittiğinde, bir şehir değiştiğinde, bir yakın öldüğünde. O anlarda terapistin sorusu "neden birliktesiniz" değil, "artık birlikte neyi kurmak istiyorsunuz" olur.

Sonraki derse köprü

Bu derste çatı katı bir çiftin hayatından birkaç kesitle göründü: bir boşalan sofra, bir bırakılmış hedef, bir bayram sabahı. Ama terapist bu kesitleri gelişigüzel toplamaz. Çifti tanımaya birkaç oturum ayırır, eşlerle hem birlikte hem ayrı görüşür, ölçeklerden ve gözlemlerden bir resim çıkarır ve sonunda bu resmi çifte geri verip birlikte bir yol haritası çizer. Evin hangi katının zayıf, hangisinin sağlam olduğuna ilk karar nasıl verilir ve bu karar nasıl bir plana dönüşür? Gottman yaklaşımının ilk görüşmelerden plana uzanan değerlendirme adımlarını açacağız.

Değerlendirme süreci.