Bağlanma yaraları

Açılış sahnesi

Sekizinci görüşme. Haftalardır ilk kez Perihan ile Orçun aynı kanepenin ortasına yakın oturuyor. Kavgaları seyrekleşmiş, geçen hafta bir tartışmayı yarıda kesip "yine o yere gidiyoruz" diyebilmişler. Terapist Perihan'a, Orçun'un işten geç geldiği akşamlarda içinde neyin kıpırdadığını soruyor. Perihan gözlerini dolduruyor, bir şey söyleyecek gibi oluyor, sonra sesi değişiyor: "Ama o gece..."

Orçun arkasına yaslanıyor. "Yine o gece. Dört yıldır ne yapsam oraya dönüyoruz."

O gece, Perihan'ın on dördüncü haftadaki gebeliğini kaybettiği gecedir. Orçun hastanede iki saat kalmış, sonra ertesi sabahki ihaleye hazırlanmak için eve gitmiş. Perihan sabaha kadar koridorun ışığına bakmış. O gün bugündür Orçun ne zaman bir adım yaklaşsa Perihan'ın içinden aynı cümle geçiyor: En çok ihtiyacım olduğunda yoktun, şimdi neden olasın?

Terapist bu kez "o geceyi" geçiştirmiyor. Görüşmenin geri kalanını oraya ayırmaya karar veriyor.

Bu derste ne olacak

Duygu odaklı terapide yatıştırma (M17-D05) çoğunlukla ilerler, geri çekilen eş odaya geri döner (M17-D07), eleştiren eş yumuşamaya yaklaşır (M17-D08). Ama bazı çiftlerde tam bu yakınlaşma anında süreç bir olaya takılır. Bu ders o olayın adını koyuyor: bağlanma yarası.

Önce kavramı tanımlayacağız ve onu sıradan bir kırgınlıktan ayıran özelliğe bakacağız. Sonra yaranın neden terapide bir tıkanma noktasına dönüştüğünü göreceğiz. Ardından onarım sürecinin sırasını izleyeceğiz: yaralanan eşin anlatısı, yaralayan eşin sahiplenmesi, iki eşin o anda birbirine yeniden ulaşması. Son olarak onarımın affetme ve barışmayla ilişkisini, bulguların kaç yıl dayandığını ve modelin sınırlarını tartışacağız.

Sıfır noktası

Her ilişkide incinmeler birikir: unutulan bir doğum günü, kalabalıkta söylenmiş sert bir söz, tutulmamış bir söz. Bunların çoğu zamanla yumuşar. Bazı olaylar ise yumuşamaz; yıllar sonra bile her tartışmanın ortasına dönüp yerleşir. Fark olayın büyüklüğünde değil, ne zaman yaşandığındadır. Kişi korkarken, acı çekerken, en savunmasız olduğu bir anda ötekine uzanmış ve eli boşta kalmışsa o olay ilişkinin güvenilir olup olmadığına dair bir kanıt hâline gelir.

M04-D01 bağlanma figürünün tehlike anında sığınılan kişi olduğunu anlatmıştı. M11-D05 aldatmanın keşfini kişilerarası bir travma olarak ele almıştı. Bağlanma yarası bu ikisinin kesiştiği yerde durur: Sadakatsizlik bir bağlanma yarası olabilir, ama yaranın çoğu bir ihanetten değil, bir yokluktan doğar.

Mekanizma

Yara nedir: ihtiyaç anındaki boşluk

Bağlanma yarası, duygu odaklı terapinin kendi klinik çalışmasından çıkardığı bir kavramdır. Tanımın merkezinde bir beklenti var: Bir eş tehlike ya da sıkıntı içindeyken ötekinin yanında olacağını, onu teselli edeceğini varsayar. Yara, bu varsayımın tam ihtiyaç anında kırılmasıdır. Kırılma iki biçimde gelir. Biri terk edilmedir: doğumda, düşükte, bir yakının ölümünde, bir hastalık haberinde yalnız kalmak. Öteki güvene ihanettir: tam o kritik dönemde bir sırrın, bir ilişki dışı yakınlığın, bir yalanın ortaya çıkması.

Bu tanımın klinik açıdan en önemli parçası "ölçü" fikridir. Yaralanan eş olayı unutamadığı için değil, olayın bir soruya cevap verdiği için hatırlar: Ben düştüğümde bu kişi beni tutar mı? Olay bir kez "hayır" cevabını vermişse sonraki her iyi niyetli davranış o cevaba karşı tartılır ve çoğunlukla hafif kalır.

Yara neden çıkmaza döner

Bağlanma yarası terapide çoğunlukla kendini erken göstermez. Çift ilk evrede döngüsünü tanır, kavgalar seyrekleşir, terapist ilerlemeyi görür. Sorun, terapinin daha savunmasız bir yere uzandığı anda başlar. Eleştiren eşten ihtiyacını yumuşak bir sesle dile getirmesi beklendiğinde, yaranın sorusu geri gelir: Bir kez açıldım ve yalnız kaldım; neden yeniden açılayım?

Duygu odaklı terapi açısından bu çıkmazın bir mantığı vardır. Yaralanan eş inatçı ya da kindar olduğu için değil, kendini korumak için durur. Yara ona, en savunmasız anında açılmanın tehlikeli olduğunu öğretmiştir. M17-D08'in yumuşama anı tam da bu savunmasızlığı gerektirdiği için yara en çok orada kendini gösterir.

Yaralayan eş için de çıkmazın başka bir yüzü var. Orçun'un "Dört yıldır ne yapsam oraya dönüyoruz" cümlesi, kendini sonsuza kadar sanık koltuğunda tutulan biri gibi hissetmesinden gelir. Bu his çoğunlukla olayı küçültmeye, açıklamaya ya da konuyu kapatmaya iter: "O ihale olmasa işimi kaybedecektim", "Bunu kaç kez konuştuk". Her açıklama yaralanan eşe olayın yine anlaşılmadığını söyler ve çıkmaz derinleşir.

Onarımın sırası

Duygu odaklı terapi bu tür yaralar için ayrı bir onarım modeli geliştirmiştir. Model terapinin genel akışının içinde çalışır, onun yerine geçmez: Yara çoğunlukla döngü yatıştıktan sonra, çiftin odada birbirini dinleyebildiği bir zeminde ele alınır.

Kaynakların yayımlanmış özetleri modelin kaç basamaktan oluştuğunu vermiyor; bu yüzden burada sayı değil, sıranın kendisi anlatılıyor. Sıra kabaca şöyle ilerler. İlk olarak yaralanan eş olayı anlatır, çoğunlukla öfkeyle ya da donuk bir sesle. Yaralayan eş bu anlatıya ilk tepkisini verir ve bu tepki genellikle savunmadır. İkinci olarak terapist yaralanan eşin anlatısını yavaşlatır ve onu olayın dış ayrıntılarından iç anlamına götürür: O gece ne korkusu yaşandı, ne beklendi, yalnızlık ne söyledi? M17-D03'ün ayırdığı ikincil öfkenin altından burada çaresizlik, korku, terk edilmişlik çıkar.

Üçüncü olarak yaralayan eş bu daha yumuşak anlatıyı duyar. Öfkeye karşı savunmaya geçmek kolaydır; acıya karşı savunmak zordur. Terapist yaralayan eşin olayın ötekinde neye yol açtığını kavramasına ve bunu kendi sözleriyle söylemesine yardım eder. M11-D07'de ele alınan sorumluluk üstlenmenin klinik karşılığı burada başlar: Açıklama değil, sahiplenme. Dördüncü olarak yaralanan eş, o anda ötekinden neye ihtiyaç duyduğunu açıkça ister. Beşinci olarak yaralayan eş bu ihtiyaca, odada ve o anda, teselli ve ilgiyle karşılık verir. Olay böylece yeni bir anlatıya kavuşur: Artık yalnızca "beni bıraktığın gece" değil, "beni bıraktığın ve bunun bana ne yaptığını sonunda duyduğun gece" olur.

Deneyimleme düzeyi M17-D06'da tanımlanmıştı; bu bulgu, yara üzerinde çalışırken de iç yaşantıya derinlemesine inmenin onarımla birlikte gittiğini gösteriyor.

Affetme, barışma ve güvenin dönüşü

Bağlanma yarasının onarımı affetmeyle aynı şey değildir, ama ona açılan bir kapıdır. M11-D06 kişilerarası affetmeyi incinen kişinin içindeki öç ve uzak durma isteğinin azalması, barışmayı da ilişkinin iki kişi tarafından yeniden işler hâle getirilmesi olarak ayırmıştı. Onarım modeli bu ikisini bir arada hedefler, ama sırayı değiştirir: Önce yaralayan eşin sahiplenmesi gelir, affetme ancak bu sahiplenmenin içinden doğabilir.

Duygu odaklı terapinin bir başka kolundan gelen çalışmalar bu sırayı ayrıntılandırmaya çalışmıştır. Woldarsky Meneses ve Greenberg, 2014'te yayımlanan çalışmalarında duygusal incinme yaşamış 33 çiftin 10–12 oturumluk terapisinden 205 video kesitini inceleyerek üç oturum içi bileşenin sonuçla ilişkisini sınadı: yaralayan eşin utancını ifade etmesi, yaralanan eşin bu utanca kabulle karşılık vermesi ve yaralanan eşin oturum içinde affettiğini dile getirmesi. Bu çalışmanın özeti hangi ölçütlere bakıldığını bildiriyor ama sonuçları ayrıntılandırmıyor; bu yüzden burada yalnız sorduğu soru anılıyor. Soru yine de anlamlı: Sahiplenmenin duygusal çekirdeği utanç ve pişmanlıktır, ve bu duygunun karşı tarafta karşılık bulması onarımın bir parçasıdır. M08-D03'te tanımlanan utanç burada bir tehdit değil, onarımın bir aracı olarak çıkar karşımıza.

Usta katmanı

Bağlanma yarası çalışmasında terapistin ilk kararı zamanlamadır. Yara ilk görüşmede adlandırılabilir, ama derinlemesine işlenmesi çoğunlukla döngünün yatışmasını bekler. Döngü hâlâ her konuşmayı ele geçiriyorsa yaralanan eşin savunmasız anlatısı yeni bir kavganın yakıtına dönüşebilir. Öte yandan yarayı hiç açmamak da bir seçenek değildir: Çıkmaz, terapinin geri kalanını yerinde saydırır.

İkinci karar, yaralayan eşin ne kadarını taşıyabileceğidir. Sahiplenme ağır bir yüktür; utanç kolayca kendini cezalandırmaya ya da kaçışa döner. Terapist yaralayan eşin de bir bağlanma tarihi olduğunu, o gece neden gidebildiğini anlamaya da yer açar, ama bunu yaralanan eşin anlatısı tamamlanmadan yapmaz. Sıra burada bir ilke değil bir korumadır: Erken gelen bir açıklama, sahiplenmenin yerini alır.

Üçüncü bir dikkat noktası, yaranın kendisinin bir zarar görme olayı olduğu durumlardır. Hamileyken itilmek ya da bir tartışmada kapıya kilitlenmek gibi olaylar bir bağlanma yarası onarımının konusu olarak ele alınmaz; bunlar M16-D04'teki taramanın ve M13'ün çerçevesinin içindedir, ve ortak oturumlar o değerlendirme yapılmadan bu olayların üzerine kurulmaz. Sadakatsizliğin bir yara olarak ortaya çıktığı terapilerin kendine özgü düzeni ise M21-D01'de ayrıca ele alınıyor.

Yaranın hangi görüşmede açılacağına ve yaralayan eşin ne kadar zorlanabileceğine dair sezgi, kendi oturum kayıtlarını bir süpervizörle birlikte dinleyip tartışarak gelişir; bir modelin sayfalarından edinilmez.

Kanıtın sınırı

Bağlanma yarası üzerine kanıt hâlâ dar bir temele dayanıyor. Kavram 2001'de bir kuramsal makaleyle tanımlandı; onu izleyen çalışmalar 24, 18 ve 12 çift gibi küçük gruplarla yürütüldü ve hiçbirinin özetinde tedavi almayan ya da başka bir yaklaşım alan bir denetim grubu yer almıyor. Çalışmaların çoğu yaklaşımın kendi araştırma grubundan geliyor, bu da bağımsız tekrarlama ihtiyacını büyütüyor. Çözülen ve çözülmeyen çiftlerin karşılaştırılması, iyileşmeyle yaranın çözülmesinin birlikte gittiğini gösteriyor, ama hangisinin hangisine yol açtığını ayıramıyor. Modelin farklı kültürlerden gelen, yası, hastalığı ve aile yükümlülüklerini başka biçimde yaşayan çiftlere ne kadar genellenebileceği bilinmiyor; bir cenaze evinde eşinin yanında olmamanın ne anlam taşıdığı, aile ve topluluk beklentilerine göre değişebilir. Türkçe konuşan çiftlerle yürütülmüş bir onarım çalışmasına buradaki kaynaklar arasında rastlanmadı. Bu yüzden model klinik akla yatkın bir harita sunuyor, ama haritanın ne kadar geniş bir araziyi kapsadığı hâlâ tartışmaya açık.

Kendin dene

Aklında kalsın

Bağlanma yarasını belirleyen olayın büyüklüğü değil, ihtiyacın en yoğun olduğu anda boş kalan yerdir.

Yara terapide çoğunlukla yumuşamanın eşiğinde geri gelir, çünkü yeniden açılmak en çok orada istenir.

Onarım açıklamayla değil sahiplenmeyle ilerler; yaralayanın tarihi ancak yaralananın anlatısı duyulduktan sonra odaya girer.

Affetme bir görev değildir; onarım ona yalnızca bir kapı açar.

Sonraki derse köprü

Perihan ile Orçun o geceye birlikte döndüler ve Orçun ilk kez açıklama yerine "O koridorda sabaha kadar tek başına oturdun" dedi. Ama bir oturumda yaşanan onarım, ertesi ayın sıradan bir salı akşamında neye dönüşecek? Orçun yine geç kaldığında Perihan bu kez ona uzanabilecek mi, ve bu uzanış bir istisna olarak mı kalacak, yoksa çiftin yeni alışkanlığı mı olacak? Terapinin son evresi, odada kurulan bu yeni karşılaşmaların evin içinde tutunmasıyla ve eski konulara artık başka bir yerden bakılmasıyla ilgilenir; değişimin pekiştirildiği yer orasıdır: Üçüncü evre: pekiştirme.