Kültürel değerlendirme

Açılış sahnesi

Dördüncü görüşmenin ortasında terapist iki yıl önceki taşınmayı soruyor. Aynur ile Mahir, Mahir'in ağabeyinin işlettiği atölyeye yakın olmak için şehir değiştirmişler. "Bu kararı kim verdi?" sorusuna Mahir hiç duraksamadan cevap veriyor: "Ağabeyim uygun gördü, biz de taşındık. Bizde büyüğün sözü dinlenir."

Aynur gözlerini tavana kaldırıyor. "Bizde, bizde. Senin ailende herkes ağabeyine danışmıyor ki. Kız kardeşin kimseye sormadan evlendi. Bu kültür değil Mahir, bu senin işine gelen."

Mahir'in sesi önce yükseliyor, sonra kısılıyor. "Babam öldüğünde on dört yaşındaydım. Okul harcımı o ödedi."

Terapist not defterine bakıyor ve bir dakika önce yazdığı iki kelimeyi görüyor: "iç içe aile." Yazarken fark etmediği bir şey şimdi gözüne çarpıyor. Kendisi on sekizinde evden çıkmış, kardeşleriyle bayramdan bayrama konuşan biri. O iki kelime Mahir'in ailesini mi tarif ediyor, yoksa terapistin kendi ailesinden ne kadar uzakta durduğunu mu?

Masada üç açıklama var: Mahir'e göre bir gelenek, Aynur'a göre bir bahane, terapistin defterine göre bir aile tipi. Üçü de "kültür" sözcüğüne yaslanıyor ve üçü de başka bir şeyi kastediyor.

Bu derste ne olacak

M16 değerlendirmenin parçalarını tek tek kurdu; M16-D09 kararsız çiftlerle bitti. M16-D05 ise öykünün iki eşin dışında yazılmış satırlarını sonraya bırakmıştı. Sırası şimdi geldi: Çiftin kültürel, dinî ve aile bağlamı değerlendirmeye hangi sorularla girer?

Dört adımda ilerleyeceğiz: terapistin kendi aynası, dinî ve manevi değerleri sorma biçimi, geniş ailenin karar ağındaki yeri ile göç ve dil. Son adım en çetin ayrımı ele alıyor: Bir eşin "kültürüm" dediği şey ile kendi seçimi arasındaki çizgiyi kim, nasıl çizer?

Sıfır noktası

Okur katmanı zemini hazırladı: M14-D01 dar örneklem sorununu, M14-D02 aile kabulünü, M14-D03 inanç farkını, M14-D08 aynı evi paylaşan kuşakları, M10-D05 kayın ilişkilerini, M10-D08 göçü işledi. TP M15-D03 de Kağıtçıbaşı'nın aile modelleriyle kuşak bağlarının tek kalıba sığmadığını gösterdi. Burada mesele, terapistin bu bilgileri görüşme odasında nasıl soruya çevirdiği.

Terapi S01-P03-D12 kültürel alçakgönüllülüğü ve kültürel formülasyon görüşmesini tanıttı; Terapi S03-P03-D12 bağlamın dosyaya nasıl yazıldığını, Terapi S07-P01-D06 bir davranışın yerel anlamını tartıştı. Çift odasındaki fark şu: Her soru iki kişiye sorulur ve iki cevap nadiren aynı çıkar.

Mekanizma

Terapistin kendi aynası

Kültürel değerlendirmenin ilk nesnesi terapistin kendisidir. Aile, cinsiyet rolleri, din, para ve özerklik hakkındaki varsayımları hangi soruyu soracağını, hangi cevabı olağan sayacağını ve defterine hangi kelimeyi yazacağını belirler. Açılıştaki not yanlış olmayabilir; ama ölçüsü terapistin kendi evinden geliyor.

Kültürler hakkında okumak farkındalık getirir; kendi ailesinin mesajlarıyla karşılaşmak başka bir iştir. Terapi S01-P03-D12'deki alçakgönüllülüğü ise Hook ve arkadaşları danışanın puanladığı bir tutuma çevirdi: Terapistin kendini açık fikirli bulması yetmiyor.

Dinî ve manevi değerleri sormak

Birçok terapist dini sormaktan çekinir: yargılıyor görünmekten ya da bilmediği bir öğreti hakkında yanlış konuşmaktan korkar. Captari ve arkadaşlarının meta-analizi öteki yüzü hatırlatıyor: Bazı danışanlar inançlarının terapiye katılmasını ister, bazıları ise dünyevi saydıkları bir ortamda bu konuyu açmaya çekinir. Terapist sormazsa, sessizlik çifte odanın bu konuya kapalı olduğunu öğretebilir.

Sorma biçimi açık uçlu ve kişisel anlam üzerinden kurulur. "Hangi dindensiniz?" sorusu bir kategori toplar. "İnanç ya da maneviyat hayatınızda bir yer tutuyor mu; tutuyorsa bu ilişkide nasıl bir yeri var?" sorusu bir anlam sorar. Ardından pratik, topluluk ve iki eşin çocuklara ne aktarmak istediği sorulur. M14-D03'ün ilişkisel maneviyat çerçevesi bu sorulara bir yön verir: Genel dindarlık düzeyi yerine, inancın bu ilişkide ne iş gördüğü. Terapist bir öğreti hakkında hüküm vermez; dinî bir soruda otorite değildir ve bunu açıkça söyleyebilir.

Meta-analiz bir değerlendirme çalışması değil; ama inancı tedaviye katmak, terapistin önce neyin önemli olduğunu sorup öğrenmesine bağlı.

Geniş aile, göç ve dil

Bazı çiftlerde kararlar iki kişi arasında değil, bir ağ içinde alınır: anne babalar, büyük kardeşler, kayınlar, bazen yurt dışındaki bir teyze. Değerlendirme bu ağı haritalar: Hangi kararlar yalnız ikinize ait, kimin sözü ağır basar, bir karar aileye kimin aracılığıyla taşınır? M10-D05'in çift sınırı ve aracı eş kavramları burada çerçeve olur. TP M15-D03'ün hatırlattığı gibi kuşaklar arası yakınlık kendi başına bir sorun belirtisi değildir; sorulan, iki eşin bu bağ içindeki söz hakkı ve memnuniyetidir.

Göç ayrı bir katmandır: Kim, ne zaman, kimin kararıyla göç etti; çift hangi dilde kavga ediyor, hangi dilde sevgisini söylüyor? M10-D08'in dil kültürleşmesi ve eşlik eden eş kavramları burada soruya dönüşür. İkinci dilinde konuşan bir eş duygunun inceliğini de kaybedebilir. Çocuğu ya da bir akrabayı tercüman yapmak hem söylenebilecekleri daraltır hem aile içi dengeye yeni bir yük bindirir.

Terapi S01-P03-D12'deki kültürel formülasyon görüşmesi bu soruların yapılandırılmış bir biçimi.

Kültürel sorular ilk sorulduğunda zaman kaybı gibi görünür; birkaç uygulamadan sonra değerlendirmenin olağan bir parçasına dönüşür.

Kültür mü, kişisel tercih mi?

"Bizde böyledir" cümlesi paylaşılan gerçek bir normu, yalnız o aileye özgü bir alışkanlığı, kültürün diline bürünmüş kişisel bir tercihi ya da bir güç iddiasını anlatıyor olabilir. Terapist hangisinin "gerçek kültür" olduğuna hakemlik etmez. Bunun yerine kuralın kendisini sorar: Ailenizde bu kural herkes için geçerli mi? Sizin kuşağınızda kim uyuyor, kim uymuyor? Siz bırakmak isteseniz ne olur? Bu kural size ne kazandırıyor, partnerinize neye mal oluyor? Dayanak, M04-D12'nin kültür içi çeşitliliğidir.

Bu ayrımda iki hata simetriktir. Birincisi her şeyi kültüre bağlamaktır; Terapi S03-P03-D01 bunun adını kültüre yükleme hatası olarak koymuştu. İkincisi kültürü hiç görmemek, her çifte aynı varsayımlarla bakmaktır. İkinci hata incelik gibi görünür, ama sorulmayan soru da bir mesaj taşır.

En sık bildirilen hatalardan biri kültürel konuları hiç açmamaktı; açılıştaki not bir kalıp yargı, Aynur'un sorusunu duymazdan gelmek bir kaçınma riski taşırdı.

Kültür, şiddeti ya da kontrolü açıklayan bir gerekçe değildir: Bir eşin parasına, telefonuna ya da çıkıp girişine "bizim âdetimiz" diye el konuyorsa terapist bunu bir kültür ayrıntısı olarak kaydetmez, M16-D04'teki taramaya döner.

Usta katmanı

Deneyimli bir terapist kültürel değerlendirmeyi ayrı bir form gibi doldurmaz; sorular bütün parçalara dağılır: öyküde (M16-D05), ayrı görüşmelerde (M16-D02), ölçeklerin yorumunda (M16-D06) ve tarama sırasında (M16-D04). Ayrı görüşme burada özellikle değerlidir, çünkü bir eş partnerinin yanında ailesinin ya da inancının ağırlığını tam söyleyemeyebilir. M14-D01'deki ölçüm eşdeğerliği sorusu da ölçek yorumuna taşınır.

Üç alışkanlık bu katmanı taşır: terapistin bir cevabın onda uyandırdığı şaşkınlığı ya da onayı veri saymak, aynı soruyu iki eşe ayrı ayrı sorup cevapları bir fark olarak yan yana koymak ve her kültürel açıklamayı çiftle birlikte sınanacak bir varsayım olarak tutmak: "Ağabeyinize danışmanızın bir gelenek olduğunu söylediniz; aynı gelenek kız kardeşiniz için neden işlemedi?"

Açılıştaki görüşmeye dönelim. Terapist "iç içe aile" notunun üstünü çiziyor ve yerine üç satır yazıyor. Mahir için ağabeye danışmak, babasız geçen yılların borcunu ödemenin bir yolu. Aynur için aynı danışma, kendi sesinin evlilikte ikinci sıraya düştüğünün işareti. Kız kardeşin istisnası kuralın herkes için aynı işlemediğini gösteriyor. Üç satır da bağlamı kişiye yapıştırmadan masaya koyuyor.

Hangi sorunun hangi çiftte ne zaman sorulacağını bir ders anlatamaz; o ölçü, terapistin kendi önyargısının yakalandığı anları bir süpervizörle tekrar tekrar açarak gelişir.

Kanıtın sınırı

Buradaki kaynakların hiçbiri çift değerlendirmesini doğrudan incelemiyor. Hook ve arkadaşlarının iki çalışması bireysel danışanlardan geliyor; 2016 çalışması ırksal ve etnik azınlıktan danışanlarla sınırlı ve dinî ya da bölgesel kimliklere ne kadar genellenebileceği bilinmiyor. Kültürel Formülasyon Görüşmesi'nin alan denemesi psikiyatri polikliniklerinde, bireysel tanı görüşmesi sırasında yapıldı; aracın iki eşe birlikte ya da ayrı ayrı uygulandığında nasıl işlediği bu veriden çıkmıyor. Captari ve arkadaşlarının meta-analizi tedavinin biçimini sınıyor, değerlendirme sorularını değil. Hardy ve Laszloffy'nin genogram önerisi bir eğitim makalesi; etkisi orada ölçülmedi. Sorulan soruların Türkçe konuşulan bir görüşme odasında, aile aracılığıyla kurulmuş evliliklerde ya da birden çok dilin konuşulduğu evlerde nasıl karşılandığına dair bu kaynaklarda veri yok. Bu derste anlatılan soruların değerlendirmenin isabetini artırdığı makul bir çıkarım, ama sınanmış bir bulgu değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Kültürel değerlendirme soruyu soranın kendi varsayımlarını yoklamasıyla başlar; defterdeki bir sıfat çoğu kez çiftten çok terapisti anlatır.

İnancı sormanın amacı bir kategori toplamak değil, inancın o ilişkide ne iş gördüğünü öğrenmektir. Terapistin sessizliği de çifte bir şey öğretir.

Geniş aile, göç ve dil, kararların kimin sesiyle alındığını gösterir. Değerlendirme bağın gücünü değil, iki eşin o bağ içindeki söz hakkını ve memnuniyetini sorar.

"Bizde böyledir" cümlesi bir norm, bir aile alışkanlığı, kişisel bir tercih ya da bir güç iddiası olabilir. İstisnaları sormak bu ayrımı açar. Bir eşin ötekini denetlemesi ise hiçbir gelenekle mazur gösterilemez.

Sonraki derse köprü

Terapistin elinde artık Aynur ile Mahir hakkında pek çok parça var: ilk görüşmenin izlenimleri, iki ayrı görüşmede anlatılanlar, ilişki öyküsü, ölçek puanları, gözlenen bir tartışma ve şimdi de ağabeyin sözünün bu evdeki ağırlığı. Parçalar tek başına bir açıklama yapmıyor. Mahir'in ağabeyine danışması ile Aynur'un itirazı birbirini nasıl besliyor, bu döngüde her birinin payı ne, onu sürdüren ne ve çiftin dayanabileceği güç nerede? Babasız yılların bıraktığı sadakat bir yük olduğu kadar bir kaynak da olabilir. Bütün bu parçaları sınanabilir tek bir metinde birleştirmek değerlendirmenin son adımı: Çift formülasyonu.