Çift formülasyonu

Açılış sahnesi

Dördüncü görüşme bitmiş, bekleme odası boşalmış. Terapist masasına Sibel ile Erkan'ın dosyasını açıyor. İçinde ilk ortak görüşmenin notları, iki ayrı görüşmenin özeti, ilişki öyküsünden çıkardığı kısa bir zaman çizelgesi, iki ölçek formu ve on dakikalık konuşma görevinden kalan işaretli bir sayfa var.

Boş bir belgeye ilk cümleyi yazıyor: "Sibel eleştirel ve öfkeli, Erkan kaçıngan." Sibel bu satırı okusa kendini sanık sandalyesinde hissederdi; Erkan okusa rahatlardı. Oysa dosyadaki bilgilerin çoğu bu cümleyle çelişiyor: Erkan'ın gözlem görevinde yaptığı küçük şaka, Sibel'in ayrı görüşmede ağlayarak anlattığı çocukluk evi, sekiz ay önce eve taşınan yaşlı anne, Erkan'ın yeni görevinin getirdiği geç saatler.

Terapist cümleyi siliyor. Yerine şunu yazıyor: "Bu ilişkide iki kişi, her biri kendi korkusunu yatıştırmaya çalışırken ötekinin korkusunu büyütüyor." Sonra bu cümlenin altını doldurmaya başlıyor.

Bu derste ne olacak

M16'nın önceki on dersi terapistin eline görüşme notları, tarama, öykü, ölçek puanları ve gözlem verdi; M16-D08–D10 da kendi bilgilerini ekledi. Bu derste malzeme ilk kez tek bir metne dönüşüyor.

Önce bir çift formülasyonunun parçalarını göreceğiz: sunulan sorun, döngü, her eşin katkısı ve altındaki kırılganlık, bağlam, sürdürücüler, güçlü yanlar, güvenlik ve hedefler. Ardından Sibel ile Erkan'ın dosyasından adım adım bir formülasyon yazacağız. Son olarak araştırmanın formülasyonun niteliği ve sonuca etkisi hakkında ne bildiğine bakacağız. Çerçeve belirli bir terapi okuluna ait değil.

Sıfır noktası

Terapi Akademisi'nde S00-P01-D03 vaka formülasyonunu tanıdan ayırmıştı; S07-P01-D05 de aynı vakanın dört kuramsal mercekten okunduğunda "asıl sorun"un nasıl yer değiştirdiğini gösterdi. Çift formülasyonu bu iskeleti devralır ama merkezini değiştirir. M15-D04'ün anlattığı gibi danışan iki kişiden biri değil, aralarındaki ilişkidir; M15-D03'ün ikili sorun tanımı da formülasyonun ilk ilkesidir: Suçlu yerine bir örüntü adlandırılır.

Bireysel formülasyonda kişinin kaçınması onun kaygısını sürdürür; çift formülasyonunda bir eşin kaçınması ötekinin ısrarını besler, ısrar da kaçınmayı. Açıklama iki insanın arasında dolaşır.

Mekanizma

Sunulan sorundan döngüye

Formülasyon çiftin kendi sözleriyle başlar. Sunulan sorun, çiftin terapiye getirdiği şikâyettir ve çoğunlukla iki ayrı biçimde gelir: "Hiç konuşmuyoruz" ile "Her konuşma kavgaya dönüyor" aynı evden çıkabilir. İki cümle de düzeltilmeden kayda geçer; M16-D01'in eşler arası bildirim uyumu tartışması, bu farkın kendisinin bir veri olduğunu göstermişti.

İkinci adım döngüdür. M04-D06'daki ısrar edip uzaklaşma örüntüsü en sık görülenidir ama tek örüntü değildir; karşılıklı kaçınma ve karşılıklı saldırı da birer döngüdür. Döngü yazılırken sıra önemlidir: Ne olunca kim ne yapıyor, öteki buna nasıl karşılık veriyor, ilk kişi bu karşılığı nasıl okuyor. M16-D07'nin konuşma görevi bu sırayı çoğu zaman anlatıdan daha net gösterir.

Üçüncü adım her eşin döngüye katkısı ve bu katkının altında yatandır.

Terim, Karney ve Bradbury'nin 1995 derlemesinin sonunda önceki kuramları birleştirerek önerdiği modelden gelir; M01-D02 o derlemenin yöntem eleştirisini anlatmıştı. Formülasyona taşıdığı düşünce basit: Kırılganlık, dışarıdan gelen stres ve çiftin bu strese uyum biçimi birlikte okunmadıkça bir ilişkinin neden şimdi zorlandığı anlaşılmaz.

Bağlam, tarih ve döngüyü sürdürenler

Hiçbir döngü boşlukta dönmez. Formülasyonun dördüncü parçası, ilişkiyi şimdi zorlayan dış koşullardır: bir taşınma, bir hastalık, para sıkıntısı, bir çocuğun doğumu, yaşlı bir ebeveynin bakımı. M08-D05'in aile stresi modeli ve M08-D06'nın anlattığı stresin bir eşten ötekine taşınması bu bölüme yön verir. M14-D08'in sandviç kuşak dediği konum da bu bölüme yazılır.

Tarih de bağlama girer: ilk yıllar nasıl geçti, kriz ne zaman başladı? M16-D05'in öykü görüşmesinden çıkan algılanan evlilik bağı burada hem veri hem umut kaynağıdır.

Kültür, din, aile beklentileri ve azınlık konumu bu bölümün en kolay atlanan kısmıdır; M14 bunların ilişkiyi nasıl biçimlendirdiğini anlatmıştı. Formülasyondaki soru, bu etkenlerin döngüye nasıl girdiğidir: Bir eşin "evin derdi dışarıya taşınmaz" diye öğrendiği aile kuralı, onun terapide susmasını ve partnerinin bunu ilgisizlik diye okumasını açıklayabilir.

Beşinci parça döngüyü bugün ayakta tutanlardır. Terapi S07-P01-D02'nin sürdürücü kutusu çiftte çoğunlukla iki kişinin birbirine verdiği karşılıkla dolar, ama başkaları da vardır: Akşamları ayrı saatlerde yatmak, sıkıntıyı partner yerine bir kardeşe anlatmak, çocukların önünde tartışmamak için konuyu ertelemek ve biriken öfkenin sonunda küçük bir şeyle patlaması.

Güçlü yanlar, güvenlik ve hedefler

Formülasyonun en sık unutulan bölümü güçlü yanlardır. Oysa terapinin dayanacağı şey çiftin şimdiye kadar neyi başardığıdır: zor bir dönemi birlikte atlatmak, çocuklar konusunda anlaşabilmek, M07-D07'nin onarım girişimlerinin bazen karşılık bulması. Terapi S07-P01-D03 kaynakların da açıklamanın içine girmesi gerektiğini savunmuştu; çiftte bu, "ne zaman döngüye girmiyorsunuz?" sorusunun cevabını formülasyona yazmak demektir.

Güvenlik bölümü her formülasyonda yer alır, boş kalsa bile. M16-D04'teki taramanın sonucu ve korku ya da kontrol işaretleri buraya yazılır; böyle bir işaret varsa formülasyonun geri kalanı ve önerilen ortak çalışma ona göre yeniden düşünülür.

Hedefler formülasyondan türer: Döngüyü tanımlayan bir metin döngüyü kırmayı hedefler. Bu aşamada hedefler yalnız terapistin taslağıdır.

Sibel ile Erkan: formülasyonu adım adım yazmak

Sunulan sorun: Sibel ilk görüşmede "Erkan evde ama yok" dedi; Erkan "Ne yapsam eleştiriliyorum" dedi. Kavgalar sekiz aydır artmış, son iki ayda neredeyse hiç konuşmamışlar. Sibel'in ilişki memnuniyeti puanı, M16-D06'da tanıdığımız kesme puanının belirgin biçimde altında; Erkan'ınki eşiğe yakın.

Döngü: Erkan işten geç geliyor; Sibel günün yükünü anlatmak ve onun ne zaman geleceğini bilmek istiyor, bunu sorular ve eleştiriyle söylüyor. Erkan eleştiriyi duyunca kısa cevaplar veriyor, telefonuna dönüyor ya da balkona çıkıyor. Sibel bu geri çekilmeyi önemsenmemek olarak okuyup sesini yükseltiyor; Erkan bir noktada bunalıp evden çıkıyor. Konuşma görevinde bu sıra on dakikada bir kez tamamlandı, ama ortasında Erkan'ın bir şakası Sibel'i bir an gülümsetti.

Her eşin katkısı ve altındaki kırılganlık: Sibel'in babası o on yaşındayken bir gün eve gelmemiş; Sibel geç saatleri ve habersizliği bir kaybın ilk işareti olarak yaşıyor. Eleştirisinin altında "beni bırakma" korkusu ve görülme ihtiyacı var. Erkan'ın babası iflas ettiğinde evde aylarca bağırış olmuş; Erkan yükselen bir sesi bir felaketin başlangıcı olarak duyuyor ve yeni görevinde zaten yetersiz kalma kaygısı taşıyor. Geri çekilmesinin altında hem kendini hem ilişkiyi korumaya çalışan bir bunalma var; M07-D06 bu bunalmanın adını koymuştu.

Bağlam ve tarih: Sekiz ay önce Sibel'in felç geçiren annesi yanlarına taşındı ve Sibel tam zamanlı işinden yarı zamanlıya geçti; aynı ay Erkan terfi aldı ve mesaisi uzadı. Gelir azaldı, ev daraldı, iki çocuğun ve annenin bakımı çoğunlukla Sibel'e kaldı. Erkan'ın ailesinde "erkek iş derdini eve getirmez" diye bir kural var; Erkan iş baskısını hiç anlatmıyor, Sibel bu sessizliği uzaklık diye okuyor. İlk yıllarının öyküsünü ikisi de sıcak bir dille, birbirinin cümlesini tamamlayarak anlattı.

Sürdürücüler: Ayrı saatlerde yatmak, Sibel'in tartışmaları kız kardeşiyle paylaşması, çocukların önünde konuşmamak için her şeyin geceye ertelenmesi, Erkan'ın eve gelmeden önce iş yerinde oyalanması.

Güçlü yanlar: Ebeveynlik kararlarında büyük ölçüde anlaşıyorlar, ikisi de ilişkiyi sürdürmek istediğini ayrı görüşmelerde de söyledi, mizah hâlâ ara sıra bir köprü kuruyor ve annenin taşınma kararını birlikte almışlar.

Güvenlik: Taramada fiziksel saldırı, tehdit ya da korku bildirilmedi; Erkan'ın evden çıkışları bir kaçış olarak anlatıldı, bir gözdağı olarak değil. Erkan'ın uykusuzluğu ve çökkün ruh hâli M16-D08'in değerlendirmesine konu oldu.

Hedefler: Akşam dönüşündeki döngüyü ikisinin de fark edip durdurabilmesi; Sibel'in endişesini soru yerine ihtiyaç diliyle söylemesi; Erkan'ın iş baskısını eve taşıyabilmesi ve bunalınca evden çıkmak yerine mola istemesi; bakım yükünün yeniden paylaşılması.

Sayfanın en üstüne terapist tek bir özet cümle koyuyor: İki kişi, her biri kendi eski korkusunu yatıştırmaya çalışırken, ağırlaşan bir dönemin içinde ötekinin korkusunu büyütüyor.

Usta katmanı

Formülasyon bir hükümden çok bir çalışma hipotezidir; aile terapisi eğitiminde bunun özel bir adı var.

Formülasyonun niteliği ölçülebilir mi? Bireysel terapide bu soru iki iyi bilinen çalışmayla soruldu.

Çift formülasyonu için uyarı açık. Sibel'in eleştirisi ile Erkan'ın balkona çıkışı, iki terapistin büyük olasılıkla benzer yazacağı betimleyici satırlardır; bunları çocukluk evlerine bağlayan cümleler ise terapistin kendi kuramına en açık olanlardır. Usta bir terapist bu satırları kaynaklarıyla yazar ve çiftin sözüyle sınanana kadar kesinleşmiş saymaz.

İyi bir formülasyon sonucu değiştirir mi? Çift terapisinde bu doğrudan sınanmış görünmüyor; bireysel terapiden küçük bir deneme var.

Okullara özgü formülasyonlar bu iskeletin üstüne kendi dilini koyar; duygu odaklı terapininki M17-D02'de, bütüncül davranışçı çift terapisininki M19-D05'te gelecek. Formülasyon yazmak, bir süpervizörün yazılan her cümleye "bunu nereden biliyorsun?" diye sorduğu uzun bir tekrar sürecinde olgunlaşır; bu ders o sürecin ancak ilk sayfası olabilir.

Kanıtın sınırı

Dayandığımız formülasyon araştırmalarının çoğu bireysel terapiden geliyor. Eells ve Kuyken'in ekipleri bireysel hasta öykülerinden yazılan formülasyonları inceledi; aynı nitelik ölçütlerinin çift formülasyonuna nasıl genelleneceği bilinmiyor. Çifte özgü tek bulgu Schomburg ve Prieto'nun adaylarla yaptığı çalışma ve o da ırk etkenine, tek bir ülkenin bağlamına odaklı. Formülasyonun sonucu değiştirip değiştirmediği bireysel terapide bile tartışmalı; Ghaderi'nin denemesi küçük ve tekrarlanmayı bekliyor. Bir çift formülasyonunun niteliğinin çiftin terapi sonrası durumunu öngörüp öngörmediği, buradaki kaynaklarda sınanmıyor; Türkiye'de eğitim alan adayların çift formülasyonlarında aile ve kuşak etkenlerini nasıl yazdığı da sınanmamış bir soru. Önerilen iskelet bu yüzden sınanmış bir protokol değil, klinik akıl yürütmeyi düzenlemenin savunulabilir bir yoludur.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çift formülasyonunun merkezinde kişiler değil, iki kişinin birbirine verdiği karşılıklarla dönen döngü durur.

Her eşin katkısı, o katkıyı anlaşılır kılan kırılganlık ya da ihtiyaçla birlikte yazılırsa iki kişi de metinde kendini bulabilir.

Güçlü yanlar ve güvenlik bölümleri boş geçilmez; ilki terapinin dayanağı, ikincisi ortak çalışmanın ön koşuludur.

Formülasyon geçici bir hipotezdir; yeni bilgi geldikçe yeniden yazılır.

Sonraki derse köprü

Sibel ile Erkan'ın formülasyonu terapistin masasında duruyor, ama ikisi de onu henüz duymadı. Sibel kendi korkusunu o sayfada tanıyacak mı, Erkan iş yükünün ilk kez yazıya geçtiğini görünce ne diyecek? Hangi cümle olduğu gibi söylenir, hangisi onların düzeltmesine açık bırakılır, taslak hedefler nasıl ikisinin de benimsediği bir yöne dönüşür? Formülasyonu çifte geri vermenin ve çalışmanın kurallarını birlikte konuşmanın zanaatı: Geri bildirim görüşmesi.