Gözlenen etkileşim

Açılış sahnesi

Terapist sandalyesini iki adım geri çekiyor. "Bugün birbirinizle konuşmanızı istiyorum, benimle değil. Son haftalarda sık açılan ama bitmeyen bir konu seçin. On dakika boyunca araya girmeyeceğim."

Reyhan hemen başlıyor: "Konu belli. Bu yaz da senin annenlere gidiyoruz, değil mi? Bana sormadan biletleri baktın yine."

Ziya kollarını kavuşturuyor. "Bakmak almak değil ki."

"Her yıl aynı şeyi söylüyorsun."

Ziya bir şey diyecek gibi oluyor, vazgeçiyor, duvardaki saate bakıyor. Reyhan sesini yükseltiyor, Ziya'nın cevapları kısalıyor. Altıncı dakikada Ziya gülümseyerek "Geçen yaz senin kuzenin düğününe gittik ama, onu da sayalım" diyor. Reyhan bir an duraksıyor, dudağının kenarı kıpırdıyor, sonra yeniden ciddileşiyor: "Konuyu değiştirme."

Terapist bu on dakikada tek söz etmiyor. Defterine bir cümle bile yazmıyor, yalnız kısa işaretler koyuyor: ilk cümlenin tonu, Ziya'nın saate baktığı an, altıncı dakikadaki şaka ve Reyhan'ın ona verdiği cevap. Görüşmenin sonunda ikisi de "Evde böyle değiliz, burada gerildik" diyor.

Bu derste ne olacak

M16'nın önceki dersleri çiftin söylediklerine yaslandı: ilk ortak görüşmede anlatılan şikâyet, ayrı görüşmelerde açılanlar, ilişkinin öyküsü ve M16-D06'nın ele aldığı ölçme araçlarının puanları. Bu derste terapistin elindeki bilginin türü değişiyor. Çift artık ilişkisini anlatmıyor, terapistin gözü önünde yaşıyor.

Dört soruyu sırayla açacağız. Oturumda bir anlaşmazlığı konuşturmak neden yapılır ve nasıl kurulur? Gözlemci on dakikada neye bakar? Araştırma laboratuvarlarındaki kodlama sistemleri ile terapistin defterindeki işaretler arasında ne fark var? Çift izlendiğini bildiğine göre görülen şey ne kadar gerçektir?

Aşağıdaki vakalardaki çiftler kurmacadır.

Sıfır noktası

M01-D02 araştırmacıların çiftleri nasıl gözlediğini okur için anlatmış, kayıtların eğitimli kodlayıcılarca davranış kategorilerine göre işaretlendiği yöntemin adını orada koymuştu. Klinik gözlem aynı aileden gelir, işi başkadır. Araştırmacı yüzlerce çiftin ortalamasını arar; terapist karşısındaki tek çiftin bu hafta nasıl tartıştığını görmek ister.

Gözlem, anlatının kaçırdığı şeyi yakalar. Eşler kavgalarını anlatırken çoğunlukla içeriği hatırlar: kim ne dedi, kim haklıydı. Kavganın biçimi, yani kimin önce sesini yükselttiği, kimin sustuğu, sözlerin hangi hızla birbirini izlediği anlatıda kaybolur. Oysa M07'nin anlattığı çatışma döngüleri tam olarak bu biçimde yaşar.

Mekanizma

Görevi kurmak

Oturumda gözlem iki biçimde yapılır. Birincisi kendiliğindendir: Terapist ilk görüşmeden itibaren eşlerin birbirine nasıl baktığını, kimin kimin sözünü kestiğini zaten izler. İkincisi kurulmuş bir görevdir.

Görevi kurmanın birkaç parçası vardır. Konu çiftten gelir ve ikisinin de "bunu konuşmak zor" dediği ama en ağır yarası olmayan bir başlık seçilir; ilk görevde aldatma ya da ayrılık kararı gibi bir konu, on dakikaya sığmayacak bir yükü açar. Yönerge kısadır: "Birbirinizle konuşun, ben dinleyeceğim." Terapist sandalyesini geri çeker, göz temasını azaltır ve süre dolana kadar araya girmez. Görev bitince ikisine de "Evdeki tartışmalarınıza ne kadar benziyordu?" diye sorar; bu soru, ileride değineceğimiz tepkiselliğe karşı en basit düzeltmedir.

Gözlemcinin baktığı yerler

On dakikalık bir konuşmada her şeye bakılamaz. Terapistin gözü birkaç noktada toplanır ve bunların çoğunu okur katmanı zaten adlandırdı.

İlk bakılan yer başlangıçtır. Konuşmanın ilk cümlesi, M06-D05'in sert başlangıç dediği biçimde mi kuruluyor, yoksa M06-D10'un yumuşak başlangıç dediği biçimde mi? Açılıştaki Reyhan'ın ilk cümlesi, bir soru kılığında bir suçlamaydı. İkinci yer döngüdür: M04-D06'nın anlattığı talep ve geri çekilme, odada kimin üstüne gittiği ve kimin kısa cevaplara, saate bakmaya, konuyu kapatmaya yöneldiğiyle görünür. Üçüncüsü tırmanmadır: M07-D05'in olumsuz karşılıklılık dediği şey, bir eşin sert sözüne ötekinin daha sert bir sözle cevap verip vermediği.

Dördüncü yer onarımdır. M07-D07'nin onarım girişimi dediği küçük hamleler, yani bir şaka, bir dokunuş, "tamam, haklısın biraz" gibi bir cümle, gözlemin en değerli verisidir; çünkü terapist yalnız girişimin yapıldığını değil, ötekinin onu alıp almadığını da görür. Altıncı dakikadaki şaka bir onarım girişimiydi ve Reyhan onu bir an kabul edip sonra geri itti.

Beşinci yer olumlu ve olumsuz davranışların dengesidir. Gözlemci yalnız kötü anları saymaz; ilgiyi, kabulü, mizahı, bir soruya içtenlikle verilen cevabı da işaretler. Bu dengeyle ilgili popüler bir oran sıkça aktarılır; o oranın ne kadar sağlam olduğu ve gözlemin bir ilişkinin geleceğini ne ölçüde öngörebildiği M18-D02'de tartışılacak. Altıncısı bedendir: M07-D06'nın duygusal taşma dediği bunalma hâli, odada nefesin sıklaşmasıyla, cevapların tek heceye inmesiyle, gözlerin bir noktaya kilitlenmesiyle kendini belli eder.

Laboratuvar kodu ile klinik göz

Araştırma laboratuvarlarında aynı görev başka bir titizlikle işlenir. Konuşma kaydedilir; eğitimli kodlayıcılar, tanımları ayrıntılı bir el kitabına göre her konuşma sırasına ya da her birkaç saniyeye bir kod verir; iki kodlayıcının ne kadar uyuştuğu hesaplanır. Bu sistemlerin neyi ne kadar güvenilir ölçtüğü uzun süredir tartışılıyor.

Bu sistemlerin bir eğilimi, davranışı çok ince kategorilere bölmekti. Son yıllarda bu inceliğin ne kadar bilgi kattığı sorgulandı.

Bu bulgu terapist için iki ders taşır. Birincisi, kısa bir görevde bazı davranışlar, örneğin belirgin geri çekilme, kodlanacak kadar sık görülmeyebilir; görülmemesi yokluğu kanıtlamaz. İkincisi, klinisyenin üç sütunlu kaba bir defteri, olumsuz, nötr ve olumlu, karmaşık bir el kitabına göre beklenenden az bilgi kaybettirebilir.

Hiç eğitim almamış gözlemcilerin ne gördüğü de sınandı.

İzlenen çift

Açılıştaki çiftin görev sonundaki cümlesi bu yöntemin en eski itirazını dile getirir: "Evde böyle değiliz." Gözlenen herkes biraz farklı davranır.

Tepkiselliği ortadan kaldırmak mümkün değil, ama yönünü tahmin etmek ve ondan bilgi çıkarmak mümkün. Bir çalışma bu soruyu dolaylı yoldan sordu: Çiftlerden aynı çatışmayı bir kez "en iyi hâlinizle", bir kez de "genellikle nasıl konuşuyorsanız öyle" konuşmaları istendi.

Terapist için çıkarım şu: İzlenen çift kendini toparlamaya çalışsa bile, sert söze sertlikle karşılık verme eğilimi kolay bastırılamıyor. Görev sırasında görülen olumsuz karşılıklılık, oturumun yapay ortamına rağmen gerçek bir örüntünün izi olabilir. Olumlu davranışın azlığı ise başka türlü okunur: Daha mutsuz çiftlerde "en iyi hâl" bile kısıtlıysa, eksik olan çaba değil, erişilebilir bir dağarcık olabilir.

Usta katmanı

Deneyimli bir terapist gözlemi bir tanı anı gibi değil, bir hipotez kaynağı gibi kullanır. On dakikalık bir görevden "bu çift talep ve geri çekilme döngüsünde" diye bir hüküm çıkmaz; "bu görevde kadın üstüne gitti, adam üç kez konuyu kapatmaya çalıştı, bu evde de böyle mi?" diye bir soru çıkar. Soru öyküyle, ayrı görüşmelerle ve M16-D06'nın ölçeklerinden gelen puanlarla karşılaştırılır.

Gözlemin bir müdahale tarafı da vardır. Kayıt birlikte izlendiğinde çift kendi döngüsünü dışarıdan görür ve bu, terapide sıkça dönüm noktası olur. Ama kayıt bir eşi utandırabilir, öbürüne de bir koz verebilir. Terapist kaydı açmadan önce ikisinin de kendi davranışına bakmaya hazır olup olmadığını tartar.

Bir sınır da güvenlik tarafındadır. M16-D04'ün taramasında eşlerden biri partnerinden korktuğunu ya da konuşmanın evde bir bedeli olduğunu söylediyse, bir anlaşmazlığı bilerek kızıştıran bir görev o kişiyi odadan çıktıktan sonra tehlikeye atabilir; böyle bir tabloda ortak görev kurulmaz. Gözlem yapma ustalığı bir kodlama el kitabını okumakla gelmez; kayıtları süpervizörle birlikte defalarca izleyip neyin gözden kaçtığını konuşarak, yavaş yavaş gelişen bir el alışkanlığıdır.

Kanıtın sınırı

Çift gözlemi üzerine bilgilerin büyük kısmı araştırma laboratuvarlarından geliyor ve klinik odaya taşınırken birkaç sınırla karşılaşıyor. Heyman'ın derlemesi ve Heyman ile çalışma arkadaşlarının iki çalışması farklı cinsiyetten çiftlerle ve tek bir kodlama sistemiyle yürütüldü; aynı cinsiyetten çiftlere ve başka kodlama geleneklerine genellemek ayrı veri ister. Baucom'un ekibinin verisi yalnız bir terapi denemesine dayanıyor. 2023 çalışması araştırma için ulaşılan çiftlerle yapıldı, terapiye başvuranlarla değil. En önemlisi, oturumda kurulan bir gözlem görevinin terapinin sonucunu iyileştirip iyileştirmediğini doğrudan sınayan bir çalışma bu derste aktarılanlar arasında yok; bu hâlâ bilinmiyor. Kodlama sistemlerinin farklı kültürlerden ve farklı dillerde konuşan çiftlerde aynı davranışı aynı biçimde yakalayıp yakalamadığı da tartışmalı; bir dilde yüksek sesle konuşmak düşmanlık, başka bir ailede olağan bir coşku olabilir. Aktarılan kodlama çalışmalarının hiçbiri Türkçe konuşan çiftlerin çatışma konuşmalarını incelemiyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Anlatılan kavga içeriğiyle hatırlanır; gözlenen kavga ise biçimiyle görünür, ve çatışma döngüleri biçimde yaşar.

Kısa bir görev, iyi seçilmiş bir konu ve araya girmeyen bir terapist, aylarca anlatılsa çıkmayacak bir örüntüyü on dakikada gösterebilir.

Gözlemcinin değerli verisi yalnız sert sözler değil; onarım denemeleri, bunların karşılanıp karşılanmadığı ve olumlu anların sayısıdır.

Odada görülen davranış evdekinin kopyası değildir; aradaki fark da formülasyona girecek bir bilgidir.

Korku işareti olan bir ilişkide çatışmayı kızıştıran bir görev kurulmaz.

Sonraki derse köprü

Reyhan ile Ziya'nın on dakikası terapiste ikisinin arasında olanı gösterdi: kimin üstüne gittiğini, kimin saate baktığını, şakanın nasıl geri itildiğini. Ama Ziya'nın kısa cevapları yalnız bu döngünün bir parçası mı, yoksa son aylarda uykusunu, iştahını, işe gitme isteğini de etkileyen bireysel bir yükün izi mi? Gözlem bu soruyu soruyor ama cevaplayamıyor. Değerlendirme bundan sonra odanın içindeki ikiliden her eşin kendi ruhsal durumuna dönüyor ve bunun tedavi planında nasıl bir yer tuttuğunu tartıyor: Bireysel sorunları değerlendirmek.