Ölçme araçları

Açılış sahnesi

Terapist ilk görüşmeden önce ikisine de bağlantı gönderiyor; çevrim içi formlar evde doldurulacak. Fikret formu metroda, dört dakikada bitirip gönderiyor. Rana ise iki akşam boyunca formu açıp kapatıyor; bir sayfaya geçmeden önce bir önceki sayfadaki işaretini değiştirip başka bir kutuya kaydırıyor. Gönderdiğinde randevuya bir saat kalmış.

Terapist iki formu oturumdan önce puanlıyor. Fikret'in memnuniyet puanı rahatça yüksek; Rana'nınki, sıkıntılı ve sıkıntısız çiftleri ayırmak için kullanılan eşiğin belirgin biçimde altında. İletişim formunda ise Fikret, tartışmalarda ikisinin de sakin kaldığını işaretlemiş; Rana, kendisinin bir konuyu açtığını, Fikret'in de konuşmayı kesip odadan çıktığını.

Oturumun başında Fikret gülümseyerek soruyor: "Eee, notlarımız kaç? Geçtik mi?" Rana bir şey söylemiyor; gözü terapistin dizindeki iki kâğıtta.

Bu derste ne olacak

Çift değerlendirmesinde görüşmenin yanına çoğu zaman bir ya da birkaç form eklenir. Bu ders o formların hangi soruları sorduğunu ve verdikleri sayının terapiste neyi söyleyip neyi söyleyemeyeceğini inceliyor. Önce ilişki memnuniyetini ve çift uyumunu ölçen yaygın araçları, tek puanlı ve çok boyutlu ölçekler ayrımıyla tanıyacağız. Ardından bir ölçeğin güvenirliğinin onu dolduran gruba göre nasıl değiştiğine, sıkıntı eşiği olarak kullanılan kesme puanlarına ve çiftin iletişim örüntüsünü soran ölçeklere bakacağız. Usta katmanı, iki eşin puanları birbirinden uzaklaştığında terapistin bu farkı nasıl okuduğunu ve sonuçları çifte nasıl geri verdiğini gösteriyor.

Vakaların tamamı kurgusaldır ve birkaç klinik tablonun birleştirilmesiyle yazılmıştır. Hiçbir ölçeğin maddesini burada alıntılamıyoruz; maddeler yayıncının ve yazarların hakkıdır.

Sıfır noktası

M01-D03 ilişki memnuniyetini ve çift uyumunu ayırmış, ölçeklerin neden tavana yığıldığını ve neden kişinin kendi değerlendirmesiyle sınırlı kaldığını anlatmıştı. O ders araştırmacının sorusunu soruyordu: Bu kavramı bir sayıyla yakalayabilir miyiz? Klinik odada soru başka. Terapistin elinde araştırmanın binlerce kişisi değil, karşısında oturan iki insan var. Sayı onun için bir hüküm değil, görüşmeye sorulacak bir sorunun kaynağıdır.

Mekanizma

Tek puan ve çok boyutlu profil

Çift değerlendirmesinde kullanılan ölçekler kabaca iki aileye ayrılır. Birincisi, ilişkinin genel niteliğini tek bir toplam puanla veren kısa araçlardır. M01-D03'te madde tepki kuramıyla kurulduğunu gördüğümüz Çift Memnuniyeti Endeksi bu ailenin yeni üyesidir. İkincisi, ilişkinin farklı alanlarını ayrı ayrı puanlayan ve bir profil çıkaran daha uzun araçlardır.

Çift Uyum Ölçeği (Dyadic Adjustment Scale) iki aile arasında bir köprü gibi durur. Spanier'in 1976'da yayımladığı bu otuz iki maddelik ölçek hem evli hem de evlenmeden birlikte yaşayan çiftler için tasarlanmıştı. Faktör analizleri dört bileşen gösterdi: çiftin memnuniyeti, birlikte vakit geçirme ve fikir paylaşımı anlamında bağlılık, önemli konularda uzlaşma ve sevginin ifade edilmesi. Toplam puan genel uyumu verir; dört alt puan ise uyumun hangi alanda zayıfladığına dair ipucu taşır.

Snyder ve çalışma arkadaşlarının geliştirdiği Evlilik Memnuniyeti Envanteri'nin gözden geçirilmiş sürümü (Marital Satisfaction Inventory–Revised) bu ikinci aileye bir örnektir. Envanter genel sıkıntının yanında ilişkinin pek çok alanını ayrı ölçeklerle puanlar ve hem geleneksel hem de geleneksel olmayan çiftlerde kullanılmak üzere tasarlanmıştır.

Güvenirlik bir ölçeğin değil, bir puanın özelliğidir

Bir ölçeğin el kitabında yüksek bir güvenirlik katsayısı görmek, onun her grupta aynı tutarlılıkla çalışacağı anlamına gelmez. Güvenirlik, belirli bir grubun verdiği cevaplardan hesaplanır ve o grubun özelliklerinden etkilenir. Bu yüzden ölçme alanında güvenirliği ölçeğe değil, belirli bir örneklemdeki puanlara ait saymak giderek yerleşen bir tutumdur.

Ölçeğin Türkçe sürümü de sınandı. Fışıloğlu ve Demir'in 264 evli bireyle yaptığı çalışmada toplam puanın iç tutarlılık katsayısı .92, ikiye bölme güvenirliği .86 çıktı; ölçek Locke ve Wallace'ın evlilik uyumu testiyle .82 düzeyinde ilişkiliydi ve özgün dört bileşenli yapı tekrarlandı. Bu sonuçlar ölçeğin Türkçe sürümünün o örneklemde güvenilir ve geçerli bir uyum ölçüsü verdiğini gösteriyor; uyarlamanın neden her yeni grupta yeniden sınanması gerektiğini ise M14-D01'in ölçüm eşdeğerliği tartışması açıklamıştı.

Kesme puanı: eşiğin bir yanı, öbür yanı

Klinisyenler ve araştırmacılar çoğu zaman bir çiftin sıkıntılı mı, sıkıntısız mı olduğunu tek bir sınır puanla ayırmak ister. Tedavi çalışmalarında kimin katılacağına karar vermek, terapi sonunda kaç çiftin sıkıntılı bölgeden çıktığını saymak ya da bir ilk görüşmede durumu kabaca tanımlamak için bu eşik pratiktir.

Busby ve arkadaşları 1995'te Çift Uyum Ölçeği'nin bazı alt ölçeklerinde ve maddelerinde sorun olduğunu gösteren bulgulardan yola çıkıp sıkıntılı ve sıkıntısız çiftlerle gözden geçirilmiş bir sürüm kurdu. Bu sürüm uzlaşma, memnuniyet ve bağlılık olmak üzere üç üst kavram altında toplandı ve terapi öncesi ile sonrası için iki paralel form hâline getirilebileceği görüldü.

İletişim ölçekleri

Memnuniyet ölçekleri ilişkinin ne kadar iyi gittiğini sorar; iletişim ölçekleri ise çiftin tartışırken ne yaptığını. Bu alanda en yaygın araçlardan biri Christensen'in İletişim Örüntüleri Ölçeği'dir (Communication Patterns Questionnaire). Eşler tartışmalarda ikisinin nasıl davrandığını kendi gözlerinden bildirir. Ölçek özellikle M04-D06'nın adını koyduğu talep ile geri çekilme döngüsünü yakalamak için kullanılır.

Odadaki karşılığı şöyle: Eski puanlamayla düşük çıkan bir alt ölçek, iletişimde bir şeyin eksik olduğunu değil, ölçümün kendisinin zayıf olduğunu gösteriyor olabilirdi. Hangi puanlama anahtarının kullanıldığını bilmeyen bir klinisyen, iki farklı kaynaktan gelen iki puanı aynı şey sanabilir.

Usta katmanı

Deneyimli bir klinisyen ölçeği görüşmenin yerine değil, görüşmeyi yönlendiren bir pusula olarak kullanır. Snyder ile arkadaşlarının M16-D02'de aktarılan çok yöntemli çerçevesi bunu açıkça önerir: Görüşme, gözlem ve kişinin kendi bildirimi birbirini sınar. Ölçek bu üç kaynağın yalnız biridir ve en çok, ötekilerle uyuşmadığında öğretir.

İki eşin puanları arasındaki fark başlı başına bir veridir. Fikret'in yüksek, Rana'nın eşiğin altındaki puanı, ikisinin aynı ilişkiyi çok farklı yerlerden yaşadığını gösteriyor. Terapist bu farkı ilk oturumda nasıl açacağına karar verirken M16-D03'ün sırlar politikasını da hesaba katar: Bir eşin formuna yazdığı bir yanıt, ayrı görüşmede söylenmiş bir söz gibi korunmayı bekleyebilir. Sonuçları çifte geri vermeden önce, formları dağıtırken hangi bilginin paylaşılacağını söylemiş olmak gerekir.

Puanın kimden geldiği de önemlidir. M11-D03'ün tanımladığı sosyal istenirlik, özellikle eşin göreceğini düşünen birinin cevabını yukarı çekebilir. Bir ölçeğin başka bir ülkede kurulmuş eşiğinin Türkiye'deki bir çifte taşınıp taşınamayacağı ise M14-D01'in sorusudur. Means-Christensen, Snyder ve Negy'nin çalışması bu soruyu bir yönden sınadı.

Sonuçları geri verirken klinisyen sayıyı değil, sayının açtığı soruyu paylaşır. "Puanınız düşük" demek yerine "Formlarınızda ikinizin ilişkiyi farklı yerlerden gördüğünüz anlaşılıyor; bunu birlikte konuşabilir miyiz?" diye sormak, sayıyı bir karne olmaktan çıkarıp bir konuşma konusu yapar. Terapi boyunca aynı ölçeği tekrar tekrar uygulayıp değişimi izlemek ayrı bir iştir ve M22-D07'ye kalıyor; bir değişimin klinik açıdan anlamlı olup olmadığına dair ölçüt ise M15-D02'de tanımlanmıştı. Formların bir ilişkideki şiddeti yakalamaya yetmediği ve bunun için ayrı bir tarama gerektiği M16-D04'ün konusudur.

Bir ölçeğin el kitabını okumak, normlarını ve sınırlarını bilmek ve ilk profilleri bir süpervizörle birlikte yorumlamak, bu dersteki örneklerin veremeyeceği bir el alışkanlığı kazandırır.

Kanıtın sınırı

Eşik bulguları evli çiftlerle kuruldu; evli olmayan ve aynı cinsten çiftleri doğrudan inceleyen Means-Christensen ve arkadaşlarının çalışmasında ise gruplar küçük. Türkçe Çift Uyum Ölçeği'nin dayandığı veri 264 evli bireyle sınırlı ve yayımlanmış özetinde sıkıntılı ile sıkıntısız Türk çiftlerini ayıran bir eşik bildirilmiyor; yabancı bir örneklemden çıkmış kesme puanını Türkçe konuşan bir çifte genellemek bu yüzden ihtiyatla yapılmalı. Crane'in ekibinin önerdiği eşikler yalnız bir çalışmaya dayanıyor. Crenshaw ve arkadaşlarının yeni puanlamasının farklı kültürlerde nasıl işlediği bilinmiyor. Son olarak, aktarılan kaynakların tümü ölçeklerin psikometrik niteliğine bakıyor; ölçek kullanmanın terapinin sonucunu değiştirip değiştirmediğini sınayan bir veri burada yok ve ölçeğin klinik değeri bu dersin dayandığı veriden değil, uzman görüşünden geliyor.

Kendin dene

Aklında kalsın

Ölçek, çiftin ne yaşadığını söylemekten çok, görüşmede hangi soruların sorulacağını gösterir; en öğretici olduğu an, görüşmeyle çeliştiği andır.

Güvenirlik onu dolduran grupla birlikte değişir. Uyum ölçeğinin toplam puanı çoğu örneklemde tutarlıyken sevgi ifadesi alt ölçeği zayıf kalır.

Kesme puanı tarama için kullanışlı bir sınır çizer; ona yakın düşen puanlarda etiket değil, iki sayının kendisi kayda geçmelidir.

İletişim formlarında aynı tartışma iki eşin gözünden farklı görünebilir; bu fark ölçümün hatası değil, döngünün kendisi olabilir.

Sonuçlar çifte bir karne gibi değil, birlikte bakılacak bir soru olarak geri verilir ve neyin paylaşılacağı formlar dağıtılmadan önce konuşulur.

Sonraki derse köprü

Rana ile Fikret'in formları, ikisinin aynı tartışmayı iki ayrı yerden anlattığını gösterdi; ama ikisi de yalnızca kendi hatırladığını yazdı. Rana konuyu açtığında sesi nasıldı, Fikret ayağa kalkmadan önce kaç saniye sustu, kim kimin sözünü kesti? Hiçbir form bunu kaydetmez. Terapist bu soruların cevabını kâğıtta değil, çiftin odada birbirine bir konuyu açtığı on dakikada arar. Formun yazamadığını gözlem yakalayabilir mi, ve o on dakikada terapistin gözü önce neyin üstünde durmalı? Gözlenen etkileşim.