Çevrim içi ve kendi kendine yardım

Açılış sahnesi

Gece yarısını geçmiş. Gürkan yatağın kenarında telefonuna eğilmiş, bir bağlantıyı Nurten'e gönderiyor: çiftler için hazırlanmış, oturum oturum ilerleyen bir web programı. Altına tek satır yazmış: "Belki bunu deneriz, kimseye gitmeden." Nurten mesajı komodinin üstünde açık duran kitabın yanında okuyor. Kitabı iki ay önce almış, ilişkilerde öfke üzerine; kenarlarına notlar düşmüş, bazı paragrafların altını iki kez çizmiş. Gürkan'a hiç göstermemiş.

Yaşadıkları ilçede adını duydukları tek çift terapisti iki saatlik yol uzaklıkta. Gürkan'ın vardiyası değişken, Nurten akşamları annesine bakıyor. Programın dili İngilizce; Gürkan'ın bulduğu sayfada "araştırmayla sınanmıştır" yazıyor. Nurten'in aklındaki soru şu: Bir ekranın karşısında, ikisi ayrı ayrı oturup soruları yanıtlayarak, iki yıldır aynı yerde tıkanan bir kavgadan çıkabilirler mi? Yoksa bu, asıl kapıyı çalmayı bir kez daha ertelemenin daha kibar bir yolu mu?

Bu derste ne olacak

Bu ders, terapi odasının dışında kalan iki yardım biçimini inceliyor: internet üzerinden yürüyen yapılandırılmış çift programları ve okurun tek başına ilerlediği kitaplar ile benzeri malzemeler. Bu programların hangi boşluk için geliştirildiğine, bir çevrim içi programın denemesine, ekrandan yardım arayan çiftlerin kim olduğuna, insan teması eklenen ve eklenmeyen malzemenin farkına ve kazanımların bir yıl sonraki hâline bakacağız. Usta katmanı, bir klinisyenin bu seçenekleri kendi pratiğinde nereye koyduğunu gösteriyor.

Sıfır noktası

M15-D05'te aktarılan bir derleme, kitapları ve internet kaynaklarını çiftlerin terapiden önce yöneldiği yollar arasında saymıştı; bu ders o yan yolların kendisine bakıyor. M06-D12 ise grup oturumlarıyla yürüyen ilişki eğitiminin ne kadar işe yaradığını tartışmıştı; burada aynı soruyu, bir eğitmenin ya da terapistin odada olmadığı durum için soruyoruz.

İki ayrımı baştan tutmak işe yarıyor. Birincisi amaçla ilgili: Bir program henüz sorun yaşamayan çiftleri korumak için mi tasarlanmış, yoksa sıkıntıdaki bir ilişkiyi onarmak için mi? Önleme tarafı M15-D07'nin konusu; bu ders ağırlığı onarıma veriyor. İkincisi rehberlikle ilgili: Malzeme tamamen tek başına mı izleniyor, yoksa arada bir insanla kısa görüşmeler var mı?

Mekanizma

Kapıya ulaşamayan çiftler için bir yol

Çevrim içi çift programlarının çıkış noktası bir erişim sorunu. Doss ve arkadaşları 2016'daki denemelerinin özetini, çift terapisinin ilişki sıkıntısını azaltmada etkili olduğu hâlde boşanan çiftlerin üçte birinden azı tarafından kullanıldığı gözlemiyle açıyor. Terapinin işe yaraması, çiftlerin çoğunun ona ulaşması anlamına gelmiyor: maliyet, uzaklık, çalışma saatleri ve mahremiyet kaygısı arada duruyor.

Doss ve ekibinin sınadığı program, yüz yüze uygulanan ve kanıta dayalı bir çift terapisinden uyarlanmış, toplam sekiz saatlik bir çevrim içi program. Çiftler etkinlikleri internette tamamlıyor ve araya proje görevlileriyle dört kez on beşer dakikalık görüşmeler giriyor. Yani tamamen yalnız bırakılmış bir malzeme değil, rehberli bir biçim.

M15-D02, bekleme listesi koşulunun ve etki büyüklüğünün neyi ölçüp neyi ölçmediğini ayrıntısıyla anlatmıştı. Buradaki sayıları o çerçeveyle okumak gerekiyor: Program hiçbir şey yapmamaya göre belirgin bir fark yaratıyor; bir terapistle haftalarca çalışmaya göre nerede durduğunu ise bu deneme söylemiyor.

Ekranın başına kim geliyor

Çevrim içi programların yüz yüze terapiden uyarlanması, bir varsayıma dayanıyor: İnternetten yardım arayan çiftlerin sorunları, danışma odasına gelenlerinkine benziyor. Roddy ve arkadaşları bu varsayımı doğrudan sınadı.

Demek ki internetten yardım arayanların sorunlarını hafife almak için bir gerekçe yok; ama bazı başlıkların ağırlığı farklılaşıyor ve odaya gelen çiftler için çizilmiş bir harita bu farkları kaçırabilir. M15-D05'e göre aynı çiftin iki eşi bile başvuru gerekçesinde çoğu zaman ayrışıyordu; buradaki tutarlılık ise gruplar arasındaki dağılıma ait, iki bulgu çelişmiyor.

Kitap, ekran ve bir insanın eklenmesi

Rehberli bir programın on beşer dakikalık görüşmeleri, küçük bir ayrıntı gibi görünebilir. Oysa kendi kendine yönetilen ilişki eğitimini inceleyen bir meta-analiz, bir insan temasının eklenip eklenmemesinin önemli olabileceğini düşündürüyor.

Bu sonuç "kitap işe yaramaz" demiyor; daha dar bir şey söylüyor: İnsan teması içermeyen programlar ilişki niteliğini ölçülebilir biçimde değiştirmedi, aynı malzeme bir eğitmenle birlikte kullanıldığında tablo değişti. M01-D10'un program dozu sorusuna buradan bakınca, dozun yalnız saat sayısı değil, malzemenin hangi insan bağlamında işlendiği de olabileceği akla geliyor.

Popüler ilişki kitaplarının çoğu ise hiçbir denemede sınanmadı; okuduğumuz özetlerin hiçbiri belirli bir kitabın etkisini ölçmüyor. Bir kitabın yararının içeriğin araştırmaya dayanmasına, iki eşin onu birlikte okuyup okumadığına ve okunanın ilişkide nasıl konuşulduğuna bağlı olduğu bir ölçüm değil, kuramsal bir çıkarım.

Ölçülen sonuçlardan biri, M03-D10'un adını koyduğu öz düzenlemenin ilişkiye uygulanmış hâli. İletişim değişmediği hâlde doyumun artması, bir programın etkisinin her zaman öğrettiği beceriden geçmediğini düşündürüyor.

Bir yıl sonra ve basamaklı düşünmek

Kısa programlara yöneltilen başlıca kuşku, kazanımların çabuk sönmesi. Doss ve ekibi, rehberli programa atanan çiftleri programdan sonraki bir yıl boyunca izledi.

M14-D07'nin sorusu açısından anlamlı bir ayrıntı: Hizmete ulaşmakta en çok zorlanan gruplar kazanımı daha hızlı yitirmedi. Ama programa hiç başlamayanların ya da yarıda bırakanların durumu bu özetten okunmuyor.

M15-D07'de tanımlanan basamaklı bakım burada somutlaşıyor: yardım, çiftin ihtiyacını karşılayabilecek en hafif ve en kolay ulaşılan basamaktan başlıyor, yeterli düzelme olmadığında daha yoğun bir basamağa geçiliyor; geçişin dayanağı düzenli bir izlem ölçümü.

Bu fikir çevrim içi programı terapinin rakibi değil, bir basamağı olarak görüyor: Çift web programıyla başlar, yetmezse yüz yüze terapiye geçer. Çift alanında ne kadar sınandığı okuduğumuz özetlerden çıkmıyor; bu bir öneri.

Usta katmanı

Klinisyen bu yardım biçimleriyle üç yerde karşılaşıyor: başvurudan önce, çift bir kitap ya da program denemiş olarak geldiğinde; terapiyle birlikte, bir modül seanslar arasındaki ödevi taşıdığında; terapiden sonra, kazanımları korumaya yardım ettiğinde. Harmanlanmış programlardaki güçlü etki, ikinci kullanımın gerekçesini veriyor.

Karar noktası, bir çiftin kendi kendine yönetilen bir biçimle başlayıp başlayamayacağı. Klinisyen sıkıntının ağırlığına, eşlerden birinde belirgin ruhsal belirtiler olup olmadığına, çatışmanın sertliğine ve iki eşin malzemeyi birlikte işleyecek kadar iş birliği yapıp yapamadığına bakıyor; biri öbürünü programa sürüklüyorsa malzeme yeni bir güç mücadelesinin aracı olabiliyor. Bir eşin öbüründen korktuğu ya da izlendiği bir ilişkide ortak bir web programı da, ortak terapi gibi, ilk adım değil; bunun nedenleri M13'te, değerlendirmesi M16-D04'te. Buradaki çerçeve klinik düşünmeyi açmak için; bir programı kime ve ne zaman önereceğini öğreten eğitimin ve süpervizyonun yerine konamaz.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki en güçlü veriler tek bir programın denemelerinden geliyor ve bu denemeleri programı geliştiren ekip yürüttü. Karşılaştırma bekleme listesiyle yapıldı; çevrim içi programın yüz yüze çift terapisiyle doğrudan yarıştırıldığı bir deneme okuduğumuz özetlerde yok. Örneklemler karşı cinsten çiftlerden oluşuyordu; eşcinsel ilişkilere ya da evli olmayan birlikteliklere genellenip genellenemeyeceği bilinmiyor. McAllister ve arkadaşlarının meta-analizi kendi bulgusunu erken kanıt diye niteliyor ve kendi kendine yönetilen programların kitap, video ya da web biçimlerini ayırmıyor. Halford ve ekibinin denemesi küçük; kitaplar hakkında söylenenler kuramsal çıkarım düzeyinde. Türkiye açısından sınır iki katlı: Örneklemi ayrıntılı tarif edilen denemeler Amerika Birleşik Devletleri'ndeki çiftlerle yapıldı ve okuduğumuz kaynakların hiçbiri Türkçe bir uyarlamayı sınamıyor; böyle bir sürümün aynı etkiyi gösterip göstermediğini, evde ortak bir ekran ve sessiz bir oda bulmanın, internet erişiminin ve mahremiyet kaygısının buradaki çiftlerde nasıl işlediğini bu kaynaklar ölçmüyor. Bu bulguların başka dillerde ve başka ekipler tarafından tekrarlanması, tartışmanın asıl sınavı olacak.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çevrim içi çift programları bir erişim sorununa yanıt olarak doğdu. Rehberli bir web programının bekleme listesine karşı orta büyüklükte etkileri ve bunların bir yıl korunması, tek bir ekibin tek bir programına dayanan bir kanıt. Ekrandan yardım isteyen çiftler hafif sorunlu değil. Bir insanla hiç buluşmayan malzemenin ilişkiye etkisi zayıf görünüyor; kitaplar çoğunlukla sınanmamış bir alan. Klinisyenin sorusu "program mı, terapi mi?" değil; hangi çiftte, hangi basamakta, kimin eşliğinde.

Sonraki derse köprü

Nurten ile Gürkan bir web programına başlamaya karar verirse, ilk takıldıkları yerde kime soracaklarını bilmek isteyecekler. Programı bırakıp yüz yüze bir kapı ararlarsa da yeni bir soruyla karşılaşacaklar: Türkiye'de kendine çift terapisti diyen biri, bu işe hangi eğitimle ve hangi mesleki çerçeve içinde geliyor? Tabelalarda farklı unvanlar okunacak. Çift ve aile terapisinin bu ülkede nasıl öğretildiğine ve nasıl yürütüldüğüne sonraki derste bakacağız: Türkiye'de çift terapisi.