Önleyici ilişki programları

Açılış sahnesi

Sevinç'in telefonunda iki sekme açık. Birinde, nikâhlarına dört ay kala randevu aldıkları bir çift terapistinin onay mesajı duruyor. Ötekinde Rahmi'nin dün gece gönderdiği bir bağlantı: belediyenin kültür merkezinde üç cumartesi süren, ücretsiz bir evlilik öncesi programı. Altında Rahmi'nin tek cümlesi var: "Bunu yapsak? Terapiye gerçekten gerek var mı?"

İlk görüşmede terapist ikisine de neden geldiklerini soruyor. Sevinç, tartışmalarının hep aynı yerde koptuğunu anlatıyor. Konu ne olursa olsun Rahmi bir noktada susup odadan çıkıyor, Sevinç peşinden gidiyor, sesler yükseliyor. Geçen ay düğün davetlilerinin listesi yüzünden başlayan bir tartışma gece ikiye kadar sürmüş. Rahmi bunu kabul ediyor ama ekliyor: "Herkes kavga eder. Bizim tek eksiğimiz nasıl konuşacağımızı bilmemek. O programda bunu öğretiyorlarmış."

Görüşme ilerledikçe terapist başka şeyler de öğreniyor. Rahmi'nin anne babası o on yaşındayken ayrılmış. Sevinç, önceki ilişkisinden kalma bir tedirginlikle, Rahmi mesajlarına geç yanıt verdiğinde içinin daraldığını söylüyor. İkisi de birbirini sevdiğinden kuşku duymuyor.

Seansın sonunda Rahmi doğrudan soruyor: "Siz olsanız hangisini seçerdiniz?" Terapistin önünde bir karar noktası var. Üç cumartesilik bir grup programı bu çifte ne verebilir, neyi veremez?

Bu derste ne olacak

Bu ders önleyici ilişki programlarına klinisyenin gözüyle bakıyor. Önce programların neyi öğrettiğini, sonra kimde tuttuğunu göreceğiz: Risk düzeyi yüksek ve düşük çiftler aynı kazancı elde etmiyor. Ardından deney ortamının dışına çıkacağız. Son olarak bir uygulayıcının bir programı ne zaman önerebileceğini ve programın terapinin yerini tutamadığı tabloları konuşacağız.

Sıfır noktası

Okur katmanında bu konuya birkaç kez değindik. M06-D12 ilişki eğitimini bir okurun merakıyla sınadı: etkilerin ılımlı olduğunu, sıkıntılı ve sıkıntısız çiftlerde farklı zamanlarda belirdiğini, düşük gelirli çiftlerde küçüldüğünü orada gördük; evrensel ve seçici önleme ayrımı da o derste kuruldu. M01-D10 bir programın saat ve oturum sayısını program dozu adıyla anlattı. M14-D07 ise yoksulluk karşısında programların nerede tıkandığını ve beceri eksikliği varsayımının neyi gözden kaçırdığını tartıştı.

Klinisyen için mesele ise programların ortalamada işe yarayıp yaramaması değil; karşısındaki çifte bir program önermenin isabetli olup olmadığı. Ayrım kabaca şöyle: Terapi sıkıntısı belirginleşmiş bir çiftle, o çiftin kendi örüntüsüne göre çalışır. Önleyici program ise henüz ağır bir sorun yaşamayan çiftlere önceden hazırlanmış bir müfredatı, çoğunlukla grup hâlinde sunar. Yönlendirme yapan uygulayıcı, sıkıntının derinliğini ve programın oraya uzanıp uzanamayacağını tartıyor.

Mekanizma

Programın içinde ne var

Önleyici programların çoğu üç ortak başlık etrafında kuruluyor. İletişim: konuşan ve dinleyen rollerini ayırmak, duyulanı kendi sözcükleriyle geri vermek. Çatışma yönetimi: tırmanma anını fark etmek, mola vermek, bir sorunu konuşmakla çözmeyi ayırmak. Beklentiler: para, ev işi, çocuk ve iki aile konusunda sessizce varsayılanı açığa çıkarmak. Sunum genellikle grup hâlinde ve birkaç oturumda yapılıyor. En uzun izlenen örneklerden biri beş oturumluk bir müfredat.

Bu izlemin bugün de değerli yanı, programı reddeden çiftlerin verisini sunması. M01-D04 seçilim etkisine bir ad vermişti: Evet diyenlerle hayır diyenler baştan farklıysa, beş yıl sonraki farkın bir kısmı o ilk ayrışmanın izi olabilir. Uygulayıcı bir başarı rakamını okurken kimin kapıdan döndüğünü de soruyor.

Kimin için işe yarıyor: risk düzeyi

Klinisyenin asıl sorusu kime sorusu. Bir deney bunu doğrudan sınadı: Çiftleri önce ilişki sıkıntısı riskine göre ikiye ayırdı, sonra her grubu programa ya da kontrol koşuluna rastgele dağıttı.

Düşük riskli çiftlerde kontrol grubunun dört yıl sonra daha memnun çıkması, programın iyi giden bir ilişkiye bir şey eklemeyebileceğini düşündürüyor; M06-D12'deki duyarlılaştırma etkisi olası bir açıklama. Ama tek bir küçük deney bir yönlendirme kuralı kurmaya yetmez. On yıl sonra bir gözden geçirme tabloyu netleştirdi.

M13-D01'in risk etkeni kavramı burada ikiye bölünüyor.

Örnekler açıklama içindir; gözden geçirmenin özeti etkenleri tek tek sıralamıyor. Açılıştaki çiftte Rahmi'nin çocukluğu sabit, tartışmaların aynı biçimde tırmanması değiştirilebilir bir risk.

Deney ortamının dışında

Deneylerin çoğu gönüllü, orta sınıf çiftlerle yapıldı. Gerçek hayatı görmek için başka bir yöntem gerekiyordu.

Bu bulgu M06-D12'deki düşük gelirli çiftler meta-analiziyle ve M14-D07'yle çelişiyor gibi. Ama anket, katılmayı kendisi seçen çiftleri karşılaştırıyor; rastgele atamalı deneyler ise katılım kararını araştırmacıya bırakıyor ve orada düşük gelirli çiftlerde etkiler küçülüyor. Ölçülü okuma şu: Katılım iyi giden evliliklerle bir arada görülüyor, ama tek bir çiftin katılımından güçlü bir koruma beklemek kanıtı aşıyor. Bu belirsizlik içinde politikanın nasıl kurulacağını üç araştırmacı tartıştı.

Program terapinin yerini tutmadığında

Yönlendirme kararı, klinisyen için bir yoğunluk sorusuna dönüşüyor. M15-D06 bireysel ve ortak çalışma arasındaki seçimi ele aldı; buradaki karar ona benziyor, ama ekseni kimin odada olduğu değil, yardımın ne kadar yoğun olacağı.

Programın terapinin yerini tutamadığı üç tablo var. Sıkıntının derinliği: ayrılığın eşiğindeki ya da bir güven kırılmasıyla sarsılmış çift, müfredatın varsaydığı zeminde durmuyor. Bir eşin kendi güçlüğü: belirgin depresyon belirtileri ya da madde kullanımı, alıştırmaların dayandığı dikkati zorlaştırıyor. Korku: bir eş ötekinin tepkisinden çekiniyorsa, salonda çatışmayı açmaya davet eden bir alıştırma o çekinceyi derinleştirebilir; karar M13 ve M16-D04'teki güvenlik değerlendirmesini bekliyor.

Usta katmanı

Bir uygulayıcı önleyici program sorusuyla karşılaştığında, formülasyonunu üç soru üzerine kurabilir. Sıkıntı ne kadar derin: çift hâlâ birbirine dönebiliyor mu, yoksa ayrılık gündemde mi? Riskler hangi türden: büyük kısmı bir müfredatın dokunabileceği alışkanlıklar mı, yoksa programın ulaşamayacağı geçmiş koşullar ve bireysel güçlükler mi? Program bu çifte gerçekten ulaşabilir mi: saati, yeri, dili, örnekleri bu çiftin hayatına uyuyor mu?

Sevinç ile Rahmi'nin sıkıntısı belirgin ama derin değil; ikisi de ilişkiye bağlı. Sevinç'in tedirginliği iki risk türünün arasında bir yerde duruyor. Bir terapist programı reddetmeyebilir, ama Rahmi'nin odadan çıkıp Sevinç'in peşinden geldiği o anı yavaşlatmaya yetmeyeceğini görebilir. Makul bir öneri birkaç ortak seansla o anı çalışıp programı yanında ya da ardından düşünmek olabilir. Bu doğru cevap değil, gerekçesi açık bir seçenek; karar çiftin.

Güvenlik bu soruların önüne geçiyor. Ön görüşmede bir eşin ötekinden çekindiğine dair bir işaret varsa, grup salonuna da ortak seansa da yönlendirmeden önce M13-D10'daki ayrı tarama görüşmesi ve M16-D04'teki değerlendirme devreye giriyor. Buradaki adımları okumak, onları süpervizyon altında defalarca uygulamış olmanın yerini tutmuyor; bu ders düşünme biçimini görünür kılıyor, klinik yetkinlik kazandırmıyor.

Kanıtın sınırı

Bu derste aktarılan deneylerin çoğu gönüllü çiftlere dayanıyor ve Stanley ile arkadaşları deneysel örneklemlerin ağırlıkla beyaz, orta sınıf çiftlerden oluştuğunu bir sınır olarak kendileri adlandırıyor. Risk düzeyine göre farklı sonuç bulan deney 83 çiftle yapıldı ve yazarları düşük güç nedeniyle temkin istiyor; bu bulgu tekrarlanmadan bir yönlendirme kuralına dönüştürülmemeli. Halford ve Bodenmann'ın gözden geçirmesi yalnız yayımlanmış çalışmaları kapsıyor; M06-D12'de anlatılan yayın yanlılığı burada da tabloyu iyimser gösterebilir. Hane anketi ise katılım ile iyi evlilik arasındaki bağı gösteriyor, nedeni değil. Programın hangi aracılar üzerinden işlediği hâlâ tartışmalı.

Ülkemizde nikâh öncesinde sunulan programların hangi çiftlere ulaştığını ve onlara ne kazandırdığını kontrollü biçimde sınayan bir değerlendirme bu kaynakların arasında yer almıyor. Buradaki bulguları o programlara genellemek bir varsayım olur; bir uygulayıcı bu varsayımı açıkça bilerek öneride bulunmalı.

Kendin dene

Aklında kalsın

Önleyici programlar çoğunlukla iletişim, çatışma yönetimi ve beklentiler üzerine kurulu, birkaç oturumluk grup müfredatlarıdır; belirli bir çiftin örüntüsüne göre biçimlenmezler.

Kazanç risk profiline bağlı görünüyor: Değiştirilebilir riskleri yüksek çiftler daha çok yararlanıyor, düşük riskli çiftlerde yarar belirsiz, programın dokunamadığı riskler ağır bastığında ise küçülüyor.

Katılımla iyi evlilik arasındaki bağ, katılmayı kimin seçtiği sorulmadan bir etki kanıtı sayılmaz.

Bir program iyi sonuç verse bile ihtiyacı olan çiftlere ulaşmıyorsa etkisi kâğıt üzerinde kalır.

Derin sıkıntı, bireysel güçlük ya da bir eşin ötekinden çekinmesi programı ikinci sıraya iter; o tablolarda önce değerlendirme, sonra yoğunluğu ihtiyaca uygun bir yardım gelir.

Sonraki derse köprü

Sevinç ile Rahmi'nin seçenekleri bir salonla bir terapi odası arasında gidip geliyordu. Oysa pek çok çift için ilk yardım ne bir salonda ne bir odada başlıyor; bir ekranda ya da komodinin üstündeki bir kitapta başlıyor. Uygulayıcı yönlendirmeyi bu kaynaklara yaptığında grup oturumunun ve terapistin sağladığı neyi korumuş, neyi geride bırakmış olur, ve bu kaynakların kendi başına ilerleyen çiftlere neler kazandırdığına dair elimizde ne var? Basamakların en altına, çiftin kendi hızıyla ilerlediği yere iniyoruz. Çevrim içi ve kendi kendine yardım.