Türkiye’de çift terapisi

Açılış sahnesi

Gece yarısına doğru Aslıhan telefonunda dört sekmeyi yan yana açmış. Birinde "klinik psikolog", birinde "aile danışmanı", üçüncüsünde "çift ve aile terapisti", sonuncusunda "ilişki koçu" yazıyor. Mithat omzunun üstünden bakıp "Hepsi aynı işi yapmıyor mu?" diye soruyor. Aslıhan bilmiyor.

Mithat'ın ikinci sorusu daha keskin: "Bunlardan hangisine kim izin veriyor?" Aslıhan sayfaların altına iniyor. Birinde bir üniversite diploması, birinde bir sertifika programının adı, birinde yalnızca "yıllara dayanan deneyim" yazıyor. İkisi de aynı şeyi hissediyor: Kapıyı çalmaya karar vermişler, ama hangi kapının ne olduğunu bilmiyorlar.

Bu derste ne olacak

Bu ders, çift terapisinin Türkiye'de hangi yasal çerçevede ve hangi unvanlarla yürüdüğünü konumlandırıyor. Önce sağlık mevzuatının psikolog ile klinik psikoloğa nasıl bir alan tanıdığına bakacağız. Ardından aile danışma merkezlerini düzenleyen yönetmeliğe ve aile danışmanı unvanına geçeceğiz. Üçüncü adımda "çift terapisti" sözcüğünün bu metinlerdeki yerini ve eğitim yollarını tartışacağız. Dördüncü adımda kültürel bağlama dair araştırmalara bakacağız. Usta katmanı, klinisyenin bu çerçeveyi bir vakada nasıl hesaba kattığını gösteriyor.

Bir uyarı baştan: Mevzuat değişir. Burada aktarılan her hüküm, okuduğumuz resmî metnin bugünkü hâlinden geliyor; bir karar vermeden önce güncel metni resmî kaynaktan yeniden okumak gerekir.

Sıfır noktası

M15-D01 evlilik danışmanlığının bir öğüt pratiğinden nasıl bir terapi alanına dönüştüğünü anlatmıştı. Türkiye'de ise ilişki sorunlarıyla çalışan kişi, iki ayrı resmî şemsiyeden birinin altında durabiliyor. Biri sağlık mevzuatı: Tababet ve Şuabatı San'atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun ile ona dayanan iş ve görev tanımları yönetmeliği. Öbürü aile ve sosyal hizmet alanı: aile danışma merkezlerini düzenleyen yönetmelik. İki şemsiye farklı unvanlar, farklı eğitim koşulları ve farklı denetim yolları tanımlıyor.

Mekanizma

Sağlık mevzuatında psikolog ve klinik psikolog

1219 sayılı Kanunun 2011'de eklenen ek 13 üncü maddesi, klinik psikoloğu bir sağlık meslek mensubu olarak tanımlıyor. Tanıma göre klinik psikolog, psikoloji ya da psikolojik danışma ve rehberlik lisansı üzerine klinik ortamda uygulama içeren bir klinik psikoloji yüksek lisansı yapmış, ya da başka bir lisansın üzerine psikoloji veya klinik psikoloji yüksek lisansına ek olarak klinik psikoloji doktorası yapmış kişidir.

Bu ayrım ilişki çalışması için önemli. Kanun, hekim yönlendirmesi olmadan yapılabilecek uygulamaların yönetmelikle belirleneceğini söylüyor. 2014'te Resmî Gazete'de yayımlanan iş ve görev tanımları yönetmeliği bu listeyi bir ekte veriyor. Klinik psikoloğun hekim yönlendirmesine bağlı olmadan psikoterapi yapabileceği hastalık dışı durumlar arasında "eş veya arkadaş ilişkisindeki problemler", "ebeveynler ve eşin ebeveynleriyle ilişkide problemler" ve "ayrılık veya boşanma sonucunda ailenin parçalanması" açıkça sayılıyor.

Aynı yönetmelik, psikoloji lisansı olan psikoloğu ayrı bir ekte ele alıyor. Orada psikolog, Bakanlıkça uygun görülen sertifikalı eğitimi almış ya da yeterliliğini belgelemişse klinik psikoloğun sorumluluğunda test uygular, hasta görüşmesi yapar; hastalık olarak tanımlanmayan durumlarda klinik psikoloğun ya da psikiyatri uzmanının sorumluluğunda psikolojik destek verir. Yani metin, lisans düzeyindeki psikolog ile klinik psikoloğa aynı bağımsızlığı tanımıyor.

Aile danışma merkezleri ve aile danışmanı unvanı

İkinci şemsiye, 4 Eylül 2012 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan ve 2021'de değiştirilen aile danışma merkezleri yönetmeliği. Metin, gerçek kişilerin, özel hukuk tüzel kişilerinin ve kamu kurumlarının açtığı merkezlerin personelini, hizmet standardını, ücretlerini ve denetimini düzenliyor. Yönetmelikteki tanıma göre aile danışmanlığı, kişilerin içinde yaşadığı aile sistemini ya da ilişkide oldukları sosyal çevreyi değerlendirmeye dayanan ve bireylere, çiftlere ya da ailelere değişime yönelik teknik ve stratejiler sunan bir hizmet.

Eğitim koşulu metinde ayrıntılı. Sosyal hizmet, psikoloji, sosyoloji, psikolojik danışmanlık ve rehberlik, tıp, hemşirelik ya da çocuk gelişimi alanlarından birinde en az dört yıllık lisans gerekiyor. Bunun üzerine Millî Eğitim Bakanlığı, Yükseköğretim Kurulu ya da üniversitelerden birinin uygun gördüğü, en az üç yüz saati kuramsal ve yüz elli saati uygulamalı olmak üzere toplam dört yüz elli saatlik bir program tamamlanmalı. Uygulamalı saatlerin en az otuzu süpervizyon eşliğinde yapılmalı. Aynı lisans alanlarının üzerine aile danışmanlığı alanında yüksek lisans ya da doktora yapanlar ise ayrıca sertifika aranmadan aile danışmanı sayılıyor.

Yönetmelik danışmanın görevlerini de sayıyor: eşler arasındaki ilişki ve iletişim sorunlarında birey ve aileyle çalışmak, boşanma öncesinde arabuluculuk hizmeti planlamak, boşanma sonrası uyum programları yürütmek, aile içi şiddetin önlenmesine yönelik rehberlik vermek ve gerektiğinde ruh sağlığı kuruluşlarına yönlendirmek. M12-D04'teki boşanma arabuluculuğu böylece bu metinde bir görev olarak karşılık buluyor.

"Çift terapisti" bir unvan mı?

Aslıhan'ın dördüncü sekmesindeki "çift ve aile terapisti" ifadesi, okuduğumuz iki resmî metnin hiçbirinde ayrı bir unvan olarak tanımlanmıyor. Kanun ve sağlık yönetmeliği klinik psikoloğu ve psikoloğu, merkezler yönetmeliği aile danışmanını tanımlıyor. "Çift terapisti" ise uluslararası alanda bir uzmanlaşmayı anlatan bir ifade olarak kullanılıyor. Bu sözcüğün kimin tarafından ve hangi koşulda kullanılabileceği, hukuken tartışmalı ve değişebilen bir konu. Kesin bir hüküm vermek yerine, kullanan kişinin dayandığı temel unvanı sormak daha güvenilir bir yol.

Eğitim yolları da çeşitli. Merkezler yönetmeliği, yükseköğretim kurumları dışında aile danışmanlığı sertifika programı açmak isteyen kurumların Millî Eğitim Bakanlığından izin alacağını söylüyor. Aynı metin, aile danışmanlığı alanında lisansüstü eğitimi de ayrı bir yol olarak tanıyor. Hangi üniversitelerde bu programların bugün açık olduğu, Yükseköğretim Kurulunun güncel program listelerinden kontrol edilmeli.

Kültürel bağlam: araştırma ne söylüyor?

Yasal çerçeve kimin çalışabileceğini söylüyor; ama çalışmanın Türkiye'deki çiftlere nasıl uyacağı başka bir soru. M14-D01, ilişki biliminin büyük ölçüde belirli ülkelerin örneklemlerine dayandığını göstermişti. M04-D12 bağlanmanın kültürle nasıl biçimlendiğini, TP M15-D03 ise Kağıtçıbaşı'nın modeliyle duygusal bağın özerklikle birlikte sürebildiğini anlatmıştı.

Mithat'ın "Hepsi aynı değil mi?" sorusunun arkasında bu kuşkunun bir payı olabilir. Ama bu bulgu bir kalıp yargıya çevrilmemeli; görüşülen erkekler bir yönelimi anlatıyor, her erkeğin terapiye nasıl baktığını değil.

Benish ve arkadaşlarının bulgusu çift terapisi için ilginç bir ipucu taşıyor: Fark, tekniği değiştirmekten çok sorunun nasıl anlatıldığından doğuyor olabilir. Bir çiftin sıkıntısını "iletişim becerisi eksikliği" diye mi, yoksa "iki ailenin beklentisi arasında sıkışmış bir ilişki" diye mi adlandırdığınız, çiftin terapide kalmasını etkileyebilir.

Usta katmanı

Bir klinisyen için yasal çerçeve, odaya girmeden önce cevaplanması gereken bir soru: Hangi unvanla, hangi kuruma bağlı olarak ve hangi durumlarda bağımsız çalışabiliyorum? Klinik psikolog için ilişki sorunu çoğu zaman hekim yönlendirmesi gerektirmeyen bir alana düşüyor. Ama aynı çiftte eşlerden birinin belirtileri bir hastalık tablosuna işaret ettiğinde, yasal sınır bir klinik karar noktasına dönüşüyor. Aile danışmanı için de benzer bir an var: Yönetmelik, ruh sağlığı kuruluşlarına yönlendirmeyi açıkça görevleri arasında sayıyor.

İkinci boyut kültürel uyarlama: Meta-analizler bunun bir etkililik konusu olabileceğini düşündürüyor, ama çift terapisinde uyarlamanın neye benzediği büyük ölçüde klinisyenin muhakemesine kalıyor.

Eşlerden birinin öbüründen çekindiği, kontrol ya da şiddet izi taşıyan bir tabloda, ortak görüşmeye geçilip geçilmeyeceği unvandan bağımsız olarak önce sınanması gereken bir karardır; M13 ve M16-D04 bu değerlendirmenin nasıl yapıldığını anlatıyor. Bu ders mevzuatı bir harita gibi gösteriyor; kendi mesleki konumunu belirlemek isteyen bir okur için bu harita, hukuki danışmanlığın da süpervizyonun da yerine geçmiyor.

Kanıtın sınırı

Bu derste yasal çerçeve için okuduğumuz metinler, 1219 sayılı Kanun, 2014 tarihli iş ve görev tanımları yönetmeliği ve 2012 tarihli aile danışma merkezleri yönetmeliğiydi. Bu metinlerin her biri değişebilir; sağlık yönetmeliğinin bazı başka meslekleri ilgilendiren hükümleri hakkında metnin kendisinde yargı kararı notları yer alıyor. Okurun bir karar vermeden önce güncel metni resmî kaynaktan yeniden okuması gerekir. Kültürel bağlam için aktarılan araştırmaların sınırı da açık: Türkiye'den gelen iki çalışmadan biri on üç erkekle yapılmış nitel bir çalışma, öbürü terapi değil gündelik ilişki açıklamaları üzerine kesitsel bir karşılaştırma. Kültürel uyarlamanın etkisini gösteren iki meta-analiz bireysel müdahalelere dayanıyor ve çift terapisi için tekrarlanması gerekiyor. Burada aktarılan kanıtın hiçbiri Türkiye'deki çiftlerde terapi sonucunu doğrudan ölçmüyor; bu boşluğun ne kadar derin olduğu bilinmiyor ve bu bulguların Türkiye'deki her çifte genellenmesi doğru olmaz.

Kendin dene

Aklında kalsın

Türkiye'de ilişki sorunlarıyla çalışan kişi, iki ayrı resmî çerçeveden birine dayanıyor. Sağlık mevzuatında klinik psikolog, eş ilişkisindeki sorunlar gibi hastalık dışı durumlarda hekim yönlendirmesi olmadan psikoterapi yapabiliyor; lisans düzeyindeki psikoloğun alanı daha dar. Aile danışma merkezlerinde aile danışmanı unvanı, belirli lisans alanlarına ve dört yüz elli saatlik bir programa ya da lisansüstü eğitime bağlı. "Çift terapisti" ifadesi okuduğumuz metinlerde ayrı bir unvan değil; arkasındaki temel unvanı sormak gerekiyor. Sorunun nasıl anlatıldığını uyarlamak bireysel terapilerde fark yaratıyor; çiftlerde bu henüz ölçülmedi.

Sonraki derse köprü

Aslıhan'ın sekmelerine dönelim. Unvanları ve dayandıkları metinleri artık okuyabiliyor; ama bir diplomanın, odaya iki kişi girdiğinde ne yapılacağını bilmeyi garanti etmediğini de görüyor. Unvan bir kapı, ama o kapının ardında başka bir soru var: Odada iki kişi varken terapistin neyi bilmesi, neyi yapabilmesi ve nasıl durması gerekiyor? Unvanın ardındaki bu yetkinlik sorusunu sonraki derste açacağız: Çift terapistinin yetkinlikleri.