Ortak etkenler çift terapisinde

Açılış sahnesi

Yeşim ile Metin on bir yıldır evli ve bu, birlikte oturdukları üçüncü terapi odası. Terapist ilk görüşmede daha önceki deneyimlerini soruyor. Yeşim gülümseyerek anlatmaya başlıyor: "İlki bize her hafta ödev verirdi. Konuşma kuralları, salı akşamları on beş dakikalık toplantı, kimin ne zaman susacağı. İkincisi neredeyse hiç ödev vermedi. Durmadan 'O an içinde ne oldu?' diye sorardı."

Metin araya giriyor: "Bambaşka iki insandı. Ama bir şey aynıydı. İkisinde de bir noktada kavganın içinde Yeşim'e değil, kavganın kendisine bakmaya başladım. Sanki ikimiz aynı tarafta durup bir şeyi seyrediyorduk."

Yeşim başını sallıyor: "Ben de ikisinde de onun önünde ağlayabildim. Evde yapamadığım bir şeydi."

Terapist not defterine iki kelime yazıyor: "aynı taraf." Sonra soruyor: "Peki neden üçüncü kez buradasınız?" Metin omuz silkiyor: "Çünkü iki yıldır kimse bize o şeyi hatırlatmadı."

Bu derste ne olacak

M15-D02 çift terapisinin işe yarayıp yaramadığı sorusunu tarttı. Bu ders onun hemen ardından gelen soruya bakıyor: Birbirine hiç benzemeyen yaklaşımlar birbirine yakın sonuçlar veriyorsa, o sonucu üreten şey ne? Yeşim ile Metin'in iki farklı odadan aynı cümleyle çıkması bu sorunun gündelik hâli.

Terapi akademisi bu tartışmanın genel biçimini zaten kurdu. Terapi S00-P01-D03 ortak faktörlerin adını koydu, Terapi S11-P01-D05 ise bu faktörlerle özgül teknikler arasındaki payı ayırmanın neden zor olduğunu anlattı. Burada o tartışmayı çift odasına taşıyoruz. Odada iki danışan ve aralarında bir ilişki olunca ortak etkenler başka bir biçim alıyor. Önce bu alandaki ılımlı görüşü, sonra farklı kanıta dayalı çift terapilerinin paylaştığı ilkeleri, en sonda da bu bilginin terapistin kararlarına nasıl yansıdığını göreceğiz. Tek tek yaklaşımlar M17 ile M20 arasında ele alınacak; burada isimleri değil, aralarındaki ortak damarı izliyoruz.

Sıfır noktası

Bireysel terapide ortak etkenler denince akla ilk gelen, danışan ile terapist arasındaki iş birliği oluyor. Terapi S02-P02-D01 bu iş birliğini amaç, görev ve bağ üzerinden ayrıştırmıştı. Çift odasında bu iş birliği iki kişiyle aynı anda kuruluyor ve iki kişinin birbiriyle ilişkisi de işin içine giriyor; bunun ayrıntısı M22-D01 ile M22-D02'nin konusu. Bu derste odak daha geniş: Değişimi taşıyan ve yaklaşımdan yaklaşıma yeniden ortaya çıkan mekanizmalar.

Mekanizma

Kutsal modeller ve ılımlı görüş

Çift ve aile terapisi uzun süre okulların alanı oldu. Her yaklaşım kendi kurucusu, kendi dili ve kendi eğitim zinciriyle büyüdü. Sprenkle ile Blow bu bağlılığı "kutsal modeller" diye adlandırdı ve alanın, psikoterapide genel olarak tartışılan ortak etkenler bulgularını büyük ölçüde görmezden geldiğini öne sürdü. Bu eleştiri yaklaşımları gereksiz ilan etmiyordu. Önerilen, yaklaşımların arasındaki farkı inkâr etmeyen ama altlarında çalışan ortak mekanizmalara da bakan bir orta yoldu.

Davis, Lebow ve Sprenkle bu çizgiyi yalnız çiftlere uyguladı. Çıkış noktaları şuydu: Meta-analizler çift terapisinin iyi işlediğini gösteriyor ama nasıl işlediği daha belirsiz. Değişimi belirli bir yaklaşımın kendine özgü bileşenlerine bağlama çabaları tutarlı biçimde yetersiz kalmış. Yazarlar buradan uç bir sonuç çıkarmadı; yaklaşım merkezli düşünce ile ortak etkenler düşüncesi arasındaki farkları tartıştılar ve yine ılımlı bir yol önerdiler.

Sorunu ikinin arasına taşımak

Christensen 2010'da farklı kanıta dayalı çift terapilerinin paylaştığı unsurları tek bir çatıda toplamayı önerdi. Benson, McGinn ve Christensen bu öneriyi beş ilkeye açtı. İlki, çiftin getirdiği sorunu daha nesnel, bağlamı içinde ve iki kişilik bir şey olarak görmesine yardım etmek. Yeşim ile Metin'in "aynı tarafta durup seyretmek" dediği şey tam olarak bu.

Duygudan doğan davranış ve saklı kalan duygu

Benson ve arkadaşlarının ikinci ve üçüncü ilkesi birbirinin aynası gibi. Bir yanda duygunun sürüklediği ve ilişkiye zarar veren davranışı azaltmak var: bağırmak, kapıyı çarpıp çıkmak, eski defterleri açmak. Öte yanda duygunun saklı kalan ve kaçınılan yüzünü görünür kılmak var: incinmeyi, korkuyu, utancı. Birçok yaklaşım ikisini de yapıyor ama farklı sırayla. Bazıları önce yıkıcı davranışı durdurmaya, bazıları önce saklı duyguya ulaşmaya ağırlık veriyor.

Yapıcı konuşma ve güçlü yönler

Dördüncü ilke yapıcı iletişim örüntülerini artırmak. M06 boyunca konuşulan dinleme ve dile getirme becerileri burada terapinin aracı oluyor. Beşinci ilke güçlü yönleri vurgulamak ve kazanımları pekiştirmek. Sorunlarla dolu bir odada çiftin neyi iyi yaptığına bakmak, yalnız moral vermek için değil; değişimin tutunacağı bir zemin bulmak için yapılıyor.

Danışanların kendi deneyimi de bu tabloya bir parça ekliyor. Eldridge, Mason ve Christensen davranışçı temelli iki tedavinin karşılaştırıldığı geniş bir klinik denemede çiftlerin en çok ve en az yararlı buldukları şeyleri inceledi.

Usta katmanı

Ortak etkenler bilgisi terapistin elinde bir kontrol listesi gibi değil, bir okuma gözlüğü gibi çalışır. Seans ilerlerken terapist kendine şunu sorabilir: Şu an çift sorunu kendi arasında mı görüyor, yoksa birbirinde mi? Yıkıcı bir davranış odayı mı yönetiyor? Kaçınılan bir duygu var mı? Yapıcı bir konuşma oluşuyor mu? Çiftin elindeki güç görülüyor mu? Bu sorular terapistin hangi yaklaşımı uyguladığından bağımsız olarak sorulabilir.

Davis ve Piercy bu ayrımı iki kategoriyle somutlaştırdı. Bir kısım ortak etken yaklaşımın kendi içinden doğar ama farklı yaklaşımlarda benzer biçimlerde görünür. Öteki kısım ise yaklaşımdan bağımsızdır: danışanın, terapistin, iş birliğinin, sürecin ve beklentinin özellikleri.

Bu çerçeve bir eğitim haritası sunar; bir çiftin karşısında bu ilkeleri yerinde ve zamanında kullanmak ise süpervizyonlu pratikle edinilen bir beceridir. Kavgaların içinde korku, zorlama ya da fiziksel zarar varsa ortak ilkeler sırasını kaybeder; o durumun değerlendirmesi M13-D10'da ve klinik katmanda M16-D04'te ele alınıyor.

Kanıtın sınırı

Bu dersteki kaynakların çoğu derleme ve kuram yazısı. Ortak ilkelerin her birinin sonuca ne kadar katkı yaptığı, birbirinden ayrılarak tekrarlanan deneylerle sınanmış değil. Beş ilkenin listesi farklı terapilerin karşılaştırılmasından çıkıyor; bu listenin değişimin gerçek nedenlerini mi yoksa terapilerin ortak dilini mi yakaladığı tartışmaya açık. Nitel çalışmalar yalnız başarılı danışanlarla ya da belirli yaklaşımların danışanlarıyla yapıldığı için onları bütün çiftlere genellemek zor. Tek bir çiftin ayrıntılı incelendiği vaka çalışmaları değişimi terapi dışı olaylara, beklentiye, iş birliğine ve teknik müdahalelere birlikte bağlıyor ama ağırlıkları ayırmıyor. Bu kaynakların Türkçe konuşan çiftlerde ya da aile bağlarının daha sıkı olduğu bağlamlarda nasıl işlediği bilinmiyor; ortak ilkelerin kültürden kültüre aynı sırayla ve aynı ağırlıkla çalıştığını varsaymak için henüz bir dayanak yok.

Kendin dene

Aklında kalsın

Farklı odalardan çıkan çiftlerin aynı dönüm noktasını anlatması, yaklaşımların altında paylaşılan bir değişim damarı olduğuna işaret ediyor.

Ilımlı görüş, ortak etkenleri tanımakla yaklaşımları öğrenmeyi birbirine karşı koymuyor.

Sorunun suçlu bir kişiden ikinin arasındaki bir döngüye taşınması, beş ilkenin en temel olanı ve diğerlerinin zemini.

Kanıta dayalı terapilerin ortak noktalarına dair bugünkü bilgi daha çok karşılaştırmalı çözümlemeden geliyor; hangi ilkenin ne kadar katkı yaptığı hâlâ açık bir soru.

Sonraki derse köprü

Bu dersteki ilkelerin hepsinde aynı şey dikkat çekiyor: Değişmesi beklenen şey tek bir kişinin iç dünyası değil, iki kişinin arasındaki örüntü. Yeşim ile Metin'in "aynı tarafta durmak" dediği an, terapistin odada kimi temsil ettiği sorusunu da beraberinde getiriyor. Terapist ikisinden birinin değil de aralarındaki bağın yanında duruyorsa, bir eşin bireysel isteği ile ilişkinin gidişatı çatıştığında hangi kararı verir? Sırları nasıl ele alır, kime ne kadar zaman ayırır? Bir sonraki adım, çift terapistinin bakışındaki bu temel kaymayı ve onun pratik sonuçlarını ele alıyor: Danışan olarak ilişki.