Danışan olarak ilişki

Açılış sahnesi

Randevuyu Zuhal almış. Telefonda iki kez aynı şeyi söylemiş: "Ferit'in öfkesiyle çalışmanızı istiyorum. Ben iyiyim, sorun onda."

İlk görüşmede Ferit pencereye en yakın sandalyeye oturuyor, ceketini çıkarmıyor. Terapist neden geldiklerini sorduğunda önce Zuhal'e bakıyor, sonra kısaca söylüyor: "Gelmezsem gideceğini söyledi. Ben de geldim. Ama açıkçası benim derdim öfke değil. Eve girdiğim anda bir liste başlıyor; o listeye cevap yetiştiremiyorum."

Zuhal kaşlarını kaldırıyor. "Gördünüz mü? Yine benim suçum oldu."

Kırk dakikanın sonunda Ferit ayağa kalkarken terapiste dönüyor, yarı şaka yarı ciddi: "Peki siz kimin tarafındasınız? Parayı ikimiz ödüyoruz."

Terapist gülümsüyor ama cevabı hemen vermiyor. Çünkü dürüst cevap, ikisinin de beklediği cevap değil.

Bu derste ne olacak

Bireysel terapide "danışan kim?" sorusu çoğu zaman sorulmaz bile; odaya gelen kişidir. Çift odasında bu soru ilk dakikadan itibaren masadadır. Zuhal kendini değil Ferit'i değiştirmek için gelmiş, Ferit ise ayrılık tehdidini savuşturmak için. İki ayrı amaç, tek bir randevu.

Terapi S09-P01-D02 çift, aile ve grup çalışmasını uzmanlık alanı olarak tanıtmış, odada birden fazla kişi olduğunda neyin değiştiğine bakmıştı. Burada o değişikliğin merkezine iniyoruz: Danışanın tek tek kişiler değil ilişki olması, terapistin nereye oturduğunu, neyi hedef saydığını ve zor anlarda nasıl karar verdiğini nasıl belirler? M15-D03 farklı ekollerin ortak paydasına bakmıştı; bu ders o paydanın kime uygulandığını soruyor.

Dört adım var. Önce danışanın ilişki olması fikrinin nereden geldiğine, sonra iki farklı amaçla gelen iki kişiden tek bir çalışma sözleşmesi çıkarmanın yollarına bakacağız. Ardından terapistin kime borçlu olduğu sorusunu, en son da eşlerden biri ayrılmak istediğinde ilişkinin hâlâ danışan sayılıp sayılamayacağını ele alacağız.

Bu dersteki bütün vakalar ders için yazılmış kurgusal ve bileşik örneklerdir.

Sıfır noktası

Bireysel terapide terapist bir kişinin iyiliğine yönelir. O kişinin ilişkisi konuşulabilir ama ilişkinin öteki tarafı odada yoktur ve terapistin ona karşı bir yükümlülüğü yoktur. Çift odasında ise iki kişi vardır ve ikisi de aynı ölçüde danışandır. Terapist ya aynı saatte iki bireysel terapi yürütmeye çalışır ve kendini iki kişinin ikna yarışının ortasında bulur, ya da bakışını ikisinin arasındaki şeye çevirir.

Mekanizma

Danışan kim?

Çift terapisinde danışanın ilişki olduğu fikri, sistemik düşüncenin bir mirasıdır. M07'deki çatışma döngüleri bunun gündelik yüzünü göstermişti: bir eşin davranışı öbürünün davranışını tetikler, o da ilkini besler ve döngünün başını bulmak çoğu zaman mümkün değildir. Terapist döngüyü danışan olarak ele aldığında, iki kişiden birini sorunlu ötekini mağdur ilan etme zorunluluğundan kurtulur.

Terapi S02-P02-D01 bireysel terapide ittifakın amaç, görev ve bağ üzerine kurulduğunu göstermişti. Çift odasında bu üç öğenin her biri çoğalır: Terapist iki kişiyle ayrı ayrı bağ kurar, ama bir de ikisinin ilişkisiyle, yani üçüncü bir taraf gibi davranan ortak örüntüyle çalışır.

İki kişi, iki amaç, tek sözleşme

Çiftler odaya nadiren aynı amaçla gelir. Biri yakınlık ister, öbürü kavganın bitmesini; biri ilişkiyi kurtarmak ister, öbürü kendi kararını vermeyi. Terapistin ilk işlerinden biri, bu farklı amaçlardan ikisinin de altına imza atabileceği bir çalışma sözleşmesi çıkarmaktır.

Terapist kime borçlu?

Ferit'in kapıdaki sorusu, çift terapistinin en temel etik ve klinik sorusunun gündelik hâlidir. Cevap "ikinize de" değildir, çünkü iki kişinin istekleri çatıştığında ikisine de aynı anda verilen bir söz tutulamaz. Cevap "ilişkiye" de tam değildir, çünkü ilişki kendi başına konuşan bir kişi değildir. Daha dürüst bir cevap şudur: Terapist, iki kişinin her birinin kendi sesiyle konuşabildiği ve ikisinin ilişkisi hakkında kendi kararlarını verebildiği bir sürece borçludur.

Bu son bulgu dersin konusuyla doğrudan ilgili. İttifak ilişki düzeyindeki iyileşmeyi yordarken bireysel işlevsellikteki ilerlemeyi yordamadıysa, çift terapisinde kurulan çalışma ilişkisinin asıl hedefi gerçekten de ilişkinin kendisi olabilir. Yine de bu, terapistin bireylerin iyiliğini ikinci plana atabileceği anlamına gelmez.

Biri gitmek istediğinde

Danışanın ilişki olduğu fikri en sert sınavını, eşlerden biri ilişkiyi bitirmek istediğinde verir. M12-D02 bu tabloyu karma gündem adıyla anlatmış ve ayırt etme danışmanlığını tanıtmıştı. Klinik soru şu: Biri kalmak, öbürü gitmek isterken hâlâ ilişki için mi çalışılıyor?

Bu durumda danışan değişmez ama tanımı değişir. Terapist ilişkiyi korumayı hedef olarak koyarsa gitmek isteyen eşin tarafını terk etmiş olur; ilişkiyi bitirmeyi hedef koyarsa kalmak isteyenin. İkisinin de kabul edebileceği hedef, ilişkinin geleceğine dair kararın kendisidir: nasıl verileceği, ne kadar sürede, neler bilinerek ve iki kişiye ne kadar az zarar vererek.

Usta katmanı

Klinik akıl yürütme açısından "danışan ilişkidir" cümlesi bir formülasyon kararıdır. Terapist ilk görüşmelerde iki tür bilgi toplar: Her eşin kendi anlatısı ve kendi isteği, bir de bu iki anlatının nasıl birbirine bağlandığı. Formülasyon ancak ikincisi görünür olduğunda ilişki düzeyine çıkar. İlk karar noktası budur: Sorunu kimin taşıdığını değil, iki kişinin birbirine verdiği tepkilerin hangi örüntüyü kurduğunu adlandırmak.

İkinci karar noktası hedeftir. Bireysel istekler bir kenara atılmaz; ilişki diline çevrilir. Çeviri yapılamıyorsa, yani iki kişinin istediği şeyler gerçekten birbirini dışlıyorsa, bu terapistin bir başarısızlığı değil, çalışmanın tanımının değişmesi gerektiğine dair bir işarettir.

Üçüncü karar noktası terapistin kendi konumudur. Bazı sorular ileride ayrı ayrı ele alınacak: Bir eşin terapiste söyleyip ötekinden sakladığı bilgiyle ne yapılacağı M16-D03'ün, tarafsızlığın ne anlama geldiği M22-D03'ün, terapistle kurulan bağların eşler arasında dengesizleştiği tablolar M22-D02'nin konusu. Bu dersteki ilke onların ortak zemini: Terapistin her kararı, odadaki iki kişiden birinin danışan olmaktan çıkıp çıkmadığı sorusuyla sınanır.

Burada anlatılan karar noktaları, süpervizyon altında yıllar içinde biçimlenen bir becerinin kaba haritasıdır; haritayı okumak yolu yürümüş olmak demek değildir.

Kanıtın sınırı

Buradaki kanıtın büyük kısmı ittifak ile sonuç arasındaki korelasyonlardan geliyor. Korelasyon nedensellik değildir: İyi gelişen bir terapi ittifakı güçlendiriyor da olabilir. Meta-analizler bu ilişkiyi tekrarlanmış bir örüntü olarak gösteriyor, ama çift terapisi kolu hâlâ görece az sayıda çalışmaya dayanıyor ve çalışmalar arası değişkenlik açıklanamıyor. Eşlerin cinsiyetine göre farklı ittifak örüntüleri bulan iki çalışma, özetlerinden anlaşıldığı kadarıyla kadın ve erkekten oluşan çiftlerle yapıldı; bu bulguları eşcinsel çiftlere genellemek için veri yok. Türkiye'de çift terapisinde ittifak ölçümü yapan bir çalışma bu dersin kaynakları arasında yer almıyor; geniş ailenin ve çevrenin karara daha çok katıldığı ilişkilerde "danışan kim" sorusunun nasıl yanıtlanacağı ise tartışmaya açık. "Danışan olarak ilişki" fikri kendisi bir kuramsal tercihtir; sınanan ittifaktır, bu fikrin tamamı değil.

Kendin dene

Aklında kalsın

Çift odasında terapistin sadakati bir kişiye değil, iki kişinin birlikte karar verebildiği bir sürece yöneliktir.

İki ayrı amaçla gelen iki kişiden ortak bir hedef çıkarılırken, hedefin terapistin değil iki eşin cümlesiyle kurulması belirleyicidir.

İttifakın ilişki düzeyindeki değişimle daha sıkı bağlantılı göründüğüne dair erken bulgular, ilişkiyi danışan saymanın yalnız kuramsal bir tercih olmayabileceğini düşündürüyor.

Biri kalmak, öbürü gitmek istediğinde danışan kaybolmaz; danışanın ne olduğu yeniden tanımlanır.

Sonraki derse köprü

Zuhal telefonda Ferit'in öfkesi için randevu almıştı; Ferit ise bir ayrılık tehdidinden sonra gelmişti. İkisinin de terapi odasına girdiği kapı aynıydı, ama ikisini de oraya getiren olay farklıydı. Bir çifti terapiste başvurmaya iten şey nedir: uzun süredir biriken bir yorgunluk mu, bir ihanetin ortaya çıkması mı, yoksa birinin artık gitmeye hazır olduğunu söylemesi mi? Ve neden pek çok çift, ilişkileri hâlâ onarılabilirken değil de çok daha sonra bu adımı atar? Sıradaki ders başvurunun zamanlamasına, onu tetikleyen anlara ve erken davranmayı zorlaştıran engellere bakıyor: Çiftler ne zaman başvurur.