Fiziksel şiddetin türleri

Açılış sahnesi

Salı sabahı Hacer işe uzun kollu bir gömlekle gidiyor; hava ılık, ama kolunun üst tarafındaki morluk başka bir şey giymesine izin vermiyor. Önceki gece, kirayı kimin geciktirdiği üzerine başlayan bir kavga bağırmaya dönmüş, bir noktada Zafer onu itmiş, Hacer de kapının kenarına çarpmıştı. Kavga orada bitti. Zafer bütün gece salonda oturdu, sabah kahvaltıyı hazırladı ve masada, gözlerini kaldırmadan, "Ben öyle biri değilim, bir daha olmayacak; ikimiz de çok bağırdık" dedi.

Hacer otobüste düşünüyor. Zafer telefonuna bakmıyor, arkadaşlarıyla görüşmesine karışmıyor, maaşını sormuyor. Sekiz yıllık evliliklerinde bir el kalkması ilk kez oldu. Haberlerde okuduğu evlerdeki korkuyu kendi evinde tanımıyor. Ama kolundaki iz gerçek, bir de içinde adını koyamadığı bir tedirginlik var: bu, "o türden" bir şey mi, değil mi? Ve eğer değilse, bu onu daha az ciddi mi yapar?

Hacer'in sorusu, araştırmacıların yaklaşık otuz yıldır tartıştığı sorunun ta kendisi. Aşağıdaki sayfalar o soruya bir cevap değil, bir harita sunuyor. Haritanın ilk kuralı şu: harita, Hacer'in yaşadığını küçültmek için çizilmedi.

Bu derste ne olacak

İlişkideki fiziksel şiddetin tek tip bir olgu olmadığını savunan ayrımı öğreneceksin: kavganın içinden çıkan ve iki partnerden birinin ötekini sistemli biçimde yönetmesine dayanmayan şiddet ile bir kontrol düzeninin parçası olarak işleyen şiddet. Bu ayrımın nereden çıktığını, neden aynı soruya bakan araştırmaların cinsiyet konusunda zıt sonuçlar bulduğunu ve iki örüntünün kurbanın hayatında neden farklı izler bıraktığını göreceğiz. Dersin bir uyarısı baştan konmalı: ayrım bir derecelendirme değildir. Kontrol düzenine bağlı olmayan şiddet de yaralar, korku bırakır ve güvenlik açısından ciddiye alınmayı hak eder.

Sıfır noktası

Gündelik dil şiddeti çoğunlukla tek bir resimle düşünür: sürekli korkutan, hep aynı yönden gelen, giderek ağırlaşan bir saldırganlık. Bu resim pek çok hayat için doğrudur. Ama araştırmacılar farklı kaynaklardan veri topladıkça başka bir şey gördüler: bir kadın sığınma evinin kayıtları ile bir ulusal hane araştırmasının cevapları, aynı kelimeyle anılan ama farklı işleyen şeyleri ölçüyor olabilirdi.

Bu dersin sorduğu, şiddetin ne kadar sert olduğu değil, hangi ilişki düzeninin içinde yer aldığıdır. Bir itme, bir tokat, bir fırlatılan bardak; aynı hareket iki ayrı evde bambaşka bir anlam taşıyabilir. Birinde karşılıklı bir tırmanmanın en kötü anıdır. Ötekinde, günler boyunca kurulan bir korku düzeninin görünür hale gelen ucudur. M03-D07 bu düzenin adını koymuştu; M13-D03 da onun gündelik işleyişini açtı. Burada o düzenin fiziksel şiddetle nasıl kesiştiğine bakıyoruz.

Mekanizma

İki ayrı örüntü: kontrolün olup olmadığı

Michael P. Johnson 1995'te yayımladığı bir makalede, ilişkide şiddet konusunda birbiriyle çatışan iki veri kaynağını yan yana koydu. Büyük hane araştırmaları, kocaların da karıların da ara sıra şiddet kullandığı bir tablo çiziyordu. Sığınma evlerinden ve kurumlardan gelen veriler ise ağırlıkla erkeklerin kadınlara yönelik sistemli şiddetini gösteriyordu. Johnson'ın önerisi, iki kaynağın da doğru olabileceği ama farklı olguları gördüğüydü.

Johnson sonraki yazılarında adları değiştirdi ve ayrımı netleştirdi. Belirleyici olan, şiddetin kendisinden çok, çiftin içindeki kontrol bağlamıdır.

Ayrımın kilidi şurada: aynı fiziksel hareket her iki örüntüde de görülebilir. Bir itme ya da tokat, yalnız başına hangi türe ait olduğunu söylemez. Türü belirleyen, o hareketin hangi ilişkinin içinde durduğudur.

Örneklem neden sonucu değiştiriyor: cinsiyet tartışması

İlişkide şiddet araştırmalarının en çetin tartışmalarından biri cinsiyetle ilgili. Bir taraf, kadınların da erkekler kadar fiziksel saldırganlık bildirdiği verileri gösterir. Öteki taraf, yaralanmaların ve kurum kayıtlarının ağırlıkla kadınları gösterdiğini hatırlatır.

Archer'ın bulgusu tartışmayı kapatmıyor, ama nereden çıktığını gösteriyor: hangi kişilere sorulduğu ve ne sayıldığı sonucu değiştiriyor. Johnson 2006'da bu gözlemi kendi ayrımıyla birleştirdi.

Bu çerçevede dördüncü bir örüntü de var. Kontrol eden partnere karşı fiziksel olarak kendini koruyan ya da karşılık veren kişinin şiddeti, Johnson'ın sınıflamasında ayrı bir yerde durur.

Sonuçlar neden farklılaşıyor

Ayrımın ikinci iddiası, iki örüntünün kurbanların hayatında farklı izler bıraktığıdır. Bunu test eden çalışmalardan biri, ABD'de yapılmış ulusal bir kadına yönelik şiddet araştırmasının verilerini kullandı.

Bu bulgu iki yönlü okunmalı. Bir yandan yakın ilişki terörünün kurbanlar için daha ağır bir tablo olduğunu gösteriyor. Öte yandan, durumsal şiddeti yaşayanlar da yaralanıyor, iş kaybediyor ve belirti gösteriyor; karşılaştırma "daha ağır" der, "ötekisi zararsız" demez. Johnson ve Leone'nin uyarısı da buydu: türler birbirine karıştırılırsa hane araştırmalarındaki ağır tablo seyrelir ve gerçek etkisi görünmez olur.

Ayrım neden önemli, neden yetmez

Ayrımın pratik önemi, aynı kelimenin farklı müdahaleler gerektiren durumları kapsamasından geliyor. Joan B. Kelly ile Johnson, 2008'de bu ayrımın mahkemelere ve müdahale programlarına nasıl yansıması gerektiğini tartıştı.

Ayrım bu yüzden önemli: kontrol amaçlı şiddet yaşayan bir kişi için öfke kontrolü ya da iletişim becerisi önermek, sorunu bir tartışma tarzı sorunu gibi ele alır ve kontrol düzenini görmez. Ama ayrım bir tehlike de taşıyor: "durumsal" etiketi, şiddeti küçültmek için kullanılabilir. Durumsal çift şiddeti de bir saldırıdır, yaralayabilir ve tırmanabilir. Bir olayın hangi türe ait olduğunu da çoğu zaman o olaydan bakarak anlayamayız; M13-D03'ün olay odaklı bakışa getirdiği itiraz burada da geçerli; M13-D01'in çatışma ile zarar arasına çektiği çizgi de bu sorunun öncülüydü.

Usta katmanı

Bir uzmanın ilk sorusu "ne oldu" değil, "olaylar arasında neler oluyor" sorusudur. Fiziksel şiddet bir kez anlatıldığında, uzman onun etrafındaki gündelik hayatı sorar: kim neye karar veriyor, kim kimden izin alıyor, kim korkuyor, tartışmadan sonra ne değişiyor. Bu sorular Kelly ve Johnson'ın önerdiği taramanın özü. Yanıtlar her zaman net değildir; kontrol ölçümü güçtür ve kontrol eden partner çoğu zaman kendini kontrolcü olarak görmez.

Uzman ayrıca kendi önyargısına karşı uyanık olmalı. Durumsal görünen bir tablo, kişi kontrol düzenini anlatmaya henüz hazır olmadığı için öyle görünüyor olabilir. Bu nedenle türe karar vermek, ilk görüşmede değil, zaman içinde ve iki partnerden ayrı ayrı bilgi alarak yapılan bir iştir. Şiddetin türünü bilmek güvenlik değerlendirmesinin yerine geçmez; tür hakkında henüz emin değilken bile şiddetin sıklığı, son olayın ağırlığı ve korkunun düzeyi ilk masaya konan konulardır. Terapi S03-P02-D04 başkasına zarar riskinin nasıl değerlendirildiğini, Terapi S03-P02-D07 da güvenlik planlamasının ilkelerini anlatıyor. Böyle bir evde çiftin birlikte terapiye oturmasının neden beklemesi gerektiğini M13-D10 ayrıntılı ele alıyor.

Güvenlik notu

Bu dersteki ayrım, bir kişinin kendi yaşadığını küçümsemesi için değil, daha iyi anlaması için var. Partnerinden bir kez bile fiziksel şiddet gören biri, olayın hangi türe girdiğini çözmeden de yardım isteyebilir; korunma bir sınıflandırmanın sonucunu beklemez. Yaralanma olduysa bir sağlık kuruluşuna gitmek hem tedavi hem de olayın kayda geçmesi açısından değerlidir. Olanı bir dosta ya da akrabaya söylemek, karakola gitmek, yaralanma varsa bunu bir sağlık kuruluşunda kayda geçirtmek, kamu kurumlarının şiddet konusunda görevli birimlerine danışmak ve hakları konusunda bir avukattan ya da baronun ücretsiz hukuki yardımından bilgi almak açık duran seçeneklerden bazıları. Hangisinin ne zaman kullanılacağına şiddeti yaşayan kişi karar verir; atılan her küçük adım da sayılır.

Kanıtın sınırı

Bu ayrımın dayandığı çalışmaların çoğu ABD verileriyle yapıldı ve heteroseksüel evli ya da flört eden çiftlere odaklandı; Türkiye'deki ailelerde iki örüntünün hangi oranlarda ve hangi biçimlerde görüldüğü bu kaynaklardan bilinmiyor. Tür ayrımı kontrol davranışlarının ölçümüne dayanıyor ve bu ölçümün hangi davranışları kapsayacağı konusunda araştırmacılar arasında birlik yok; aynı kişi farklı bir ölçekle başka bir türe düşebilir. Çalışmaların çoğu tek bir zaman noktasından veri topluyor, bu yüzden durumsal şiddetin ne kadar sıklıkla kontrol düzenine dönüştüğü sorusu açık kalıyor. Cinsiyet simetrisi tartışması hâlâ sürüyor; Archer'ın meta-analizi de genç flört örneklemlerine ağırlık verdiği için genelleme dikkatle yapılmalı. Eşcinsel çiftlerde bu ayrımın nasıl işlediği bu kaynakların kapsamı dışında.

Kendin dene

Aklında kalsın

Aynı fiziksel hareket iki farklı ilişki düzeninde yer alabilir; türü belirleyen hareketin kendisi değil, çiftin içindeki kontrol bağlamıdır.

Durumsal çift şiddeti de yaralar, korkutur ve ciddiye alınmalıdır; ayrım bir ağırlık sıralaması değil, farklı ihtiyaçları görme yoludur.

Cinsiyetle ilgili zıt sonuçlar büyük ölçüde hangi kişilere sorulduğuna ve neyin sayıldığına bağlıdır: genel anketler ile kurum kayıtları farklı şiddet türlerini yakalar.

Yakın ilişki terörü yaşayanlar daha sık saldırıya uğruyor, daha çok yaralanıyor ve şiddetin durma olasılığı daha düşük.

Tür hakkında emin olunamadığında bile güvenlik ilk sıradadır; sınıflandırma korunmayı geciktirmemelidir.

Sonraki derse köprü

Bu derste kontrolün fiziksel şiddetle nasıl iç içe geçtiğini gördük ve kontrol düzeninin çoğu zaman olaylar arasında, gündelik hayatın sessiz kurallarında yaşadığını vurguladık. O kuralların en az görüneni ve en uzun süre fark edilmeyeni, para üzerinden kuruluyor: kimin çalışacağı, maaşın kimin hesabına yatacağı, bir alışverişe kimin onay vereceği. Bir sonraki adımda bu alanı ayrıntılı açıyoruz ve paranın bir bağımlılık aracına dönüştüğü biçimleri tanımaya çalışıyoruz. Ekonomik şiddet.